پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

چکیده تصحیح، مفهومی گسترده است و نباید آن را به یکی یا دو مفهوم از این زنجیره مفاهیم مرتبط و همراستا تقلیل داد.
در دانش مخطوطات و باستان شناسی کتاب و متن، در یک تعریف، «تصحیح» به بازسازی متن تاریخی بر اساس مدارک دستنویس کهن، با رعایت معیارها و استانداردهای دانش‌های مرتبط با آن، به گونه‌ای که حاصل فرایند، نزدیکترین صورت به اصل تاریخی آن باشد، گفته می‌شود.
در دانش حدیث (علم الحدیث) امّا، «تصحیح» به فرایندی گفته می‌شود که طیّ آن، گزارش‌های رواییِ یک روایتگر از پیشینیان او در زنجیرۀ روایت، از سوی روایتگرانِ بعدی، «درست» شمرده می‌شود و ارزش «صحیح» به نقل‌های افراد حاضر در زنجیرۀ بازگویی (روایت) داده می‌شود.
ویژگی این مفهوم، فرا رفتن آن از درستی «متن» به درستی «روایت و گزارش» آن است.
در این نگرش، علاوه بر متنِ به‌جای مانده به عنوان یک واقعیت تاریخی، نحوۀ رفتار راویان با آن و زنجیرۀ روایتگری متن نیز به عنوان عاملی مضاعف در جهت تضمین انطباق اثر «موجود» با «اصل تاریخی» آن دیده می‌شود که موجب دقت دوچندان گزارش تاریخی می‌شود. این رویکرد در آثار دانشمندان اسلامی به وضوح مورد بررسی و بحث قرار گرفته است.[1]
در تعریف ساده‌تر و عمومی آن در دانش ادبیات، «تصحیح»، انطباق واژگان متن با صورت قاموسی و انطباق عبارات با قواعد دستوری است. در این تعریف، مصحح، صرفاً هر واژه را به صورت مضبوط آن در فرهنگ لغت باز می‌گرداند و هر عبارت را بر اساس قواعد دستور، دستورمند و صحیح می‌سازد.
اختلاط این سه مشترک لفظی (معانی مختلفی که با یک واژه مشابه از آنها یاد می‌شود) نباید رهزن اهل علم و پژوهش شود.
ما امروزه شاهدیم که تصمیم‌گیرانی از دانشهای دیگر به دلیل عدم آشنایی و تفکیک این سه تعریف، پژوهش‌های «تصحیح متن» را یا در شمار تحقیقات علمی نمی‌آورند یا آن را گونۀ نازل از پژوهش برمی‌شمرند و امتیاز پایینی در مقایسه با انواع دیگر تحقیقات و مطالعات به ان اختصاص می‌دهند.
کمینه آسیبی که بر اثر عدم تمایز این تعاریف به فضای پژوهش در این حوزه وارد می‌شود آن است که انگیزۀ تحقیق و تصحیح متن در بین دانشوران و دانشگاهیان فرو می‌کاهد و شاهد زوال شمار و قوام تحقیقات این حوزۀ مهم علمی می‌شویم.
لازم است با شناخت دقیق از مفهوم تصحیح که یکی از پیچیده و دشوارترین پژوهش‌های دانشی است، بهای لازم به محققان و کوششگران این حوزه در نظام آموزش عالی و فضای علمی و تحقیقاتی کشور داده شود.



[1]. کلباسی، محمد بن محمد ابراهیم، مصحح و محقق: درایتی، محسن، الرسائل الرجالیه، 78-74؛ قواعد توثیق راویان، محمدکاظم رحمان ستایش و روح الله شهیدی، 94.

چکیده میرزا نعمت‌خان عالی شیرازی از شاعران و نویسندگان برجستۀ سبک هندی در دورۀ گورکانیان، در نیمۀ دوم قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری قمری است. با وجود جایگاه ادبی او، نبود نسخه‌ای منقَّح و مصحَّح از دیوانش موجب ناشناخته‌ماندن آثار او در مطالعات معاصر شده‌است. این مقاله با هدف نسخه‌شناسی دیوان، به معرفی و تحلیل ده نسخۀ خطّی باقی‌مانده از اشعار او پرداخته‌است. این نسخه‌ها که در کتابخانه‌هایی در هند، ایران، انگلستان، تاجیکستان و پاکستان نگهداری می‌شوند، شامل قالب‌های متنوّعی از جمله غزلیّات، قصاید، رباعیّات، هجویّات و لطائف، مادّه‌تاریخ‌ها، لغز و معمّا هستند. در این پژوهش، بررسی نسخه‌ها از حیث ویژگی‌های فیزیکی، تاریخ کتابت، میزان جامعیّت، خوانایی، صحّت نگارشی و نسبت‌ها و مقایسات میان‌نسخه‌ای انجام شده‌است. نتایج نشان‌می‌دهد نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ خدابخش پتنا که در سال ۱۱۱۰هـ.ق. و در زمان حیات شاعر کتابت شده، به دلیل برخورداری از جامعیّت، صحّت نگارش، رسم‌الخطّ مناسب، آغاز و انجام کامل و داشتن کاتب مشخّص، معتبرترین نسخۀ موجود به‌شمارمی‌رود. با این‌حال، برخی خوانش‌های دقیق‌تر و کامل‌تر در سایر نسخه‌ها نیز دیده‌می‌شود که در ارزش‌گذاری و تحلیل نهایی نسخ مؤثّر است. این پژوهش با روشن‌کردن وضعیّت موجودِ نسخ، گامی در جهت بازیابی، معرفی و زمینۀ پژوهش‌های بعدی در حوزۀ متون مهجور شعر فارسی فراهم می‌سازد.

چکیده تُحفه‌الاعاظم عَلَم‌آرا که در دورۀ دوم سلطنت ناصرالدین شاه، حماسه‌ای تاریخی- شیعی است که شاعری با تخلص «عاصی» آن را سروده و در رجب 1282 فرزند وی با تخلص «قاصر» آن را کتابت نموده است و در کتابخانه آستان قدس رضوی (شهر مشهد) با شماره بازیابی نسخه ۱۲۴۳۶ نگهداری می‌شود. در این نسخه ویژگی‌های مهمی از نظر زبان و رسم‌الخط وجود دارد که در این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی، بررسی و معرفی خواهد شد. مهمترین ویژگی‌های زبانی متن عبارتند از: بسامد بالای واژه‌های مهجور عربی ؛ کاربرد واژه‌های گویشی منطقه قاینات (زُهان)، ضبط تلفظ‌های گویشی واژه‌های معیار، کاربرد «از» به نشانۀ کسره اضافه، کاربرد «چه» در معانی مختلف «چون»، ضبط گونۀ گفتاری کلمات معیار، ضبط واو معدوله با تحول xwā > xu (خوا> خو) و xwā > xā (خوا> خا)، کاربرد شناسه جمع سوم شخص بدون «-د»، ضبط «و» عطف یا ربط به چهار صورت متفاوت: 1. با نویسه «و»؛ 2. با نویسۀ «وُ»؛ 3. بدون نویسه؛ 4. با (ضمه) ـُ بالای حرف آخر کلمه. مهمترین ویژگی‌های نسخه‌شناسی متن عبارت است از: پیوسته‌نویسی اجزاء زبانی (رای مثال «ای» ندا، «آن» وابستۀ پیشین، پیشوند فعلی «می» و همکرد فعل مرکب) و جدانویسی «به» در جایگاه پیشوند فعلی، جانشین شدن کسره به جای «ـی» نکره، جانشین شدن «ـی» به جای کسرۀ اضافه، جانشینی ضمه به جای کسره اضافه. نتایج حاصل نشان میدهد شاعر که فردی تحصیل‌کرده و آشنا به زبان عربی بوده، این حماسه را تحت تأثیر گویش و زبان مادری خویش به نگارش درآورده است.

چکیده تذکره‌های عرفانی از مهم‌ترین شاخه‌های ادبیات صوفیانه به‌شمار می‌آیند که در مسیر تحول تاریخی خود با عناوین متعددی همچون طبقات‌الصوفیه، ولی‌نامه و اولیانامه شناخته شده‌اند. شبه‌قارۀ هند و به‌ویژه ناحیۀ کشمیر ـ که به‌سبب سیطرۀ زبان و ادب فارسی در آن به «ایران صغیر» شهرت یافته است ـ یکی از کانون‌های اصلی شکل‌گیری و گسترش این نوع آثار بوده است. در این بستر فرهنگی، تذکرۀ منظوم غوثیه، سرودۀ بهاءالدین متّو (م. ۱۲۴۷ق)، که دفتر سوم از خمسۀ وی به‌شمار می‌رود، اهمیت ویژه‌ای دارد. این اثر در قالب مثنوی و در بحر خفیف مسدس مخبون (فعلاتن/فاعلاتن مفاعلن فع‌لن/فعلن) سروده شده و به بیان احوال و کرامات شیخ عبدالقادر جیلانی (م 561 ه.ق) معروف به «غوث اعظم» و پیروان بی‌واسطه و باواسطۀ وی، به‌ویژه کسانی که در کشمیر می‌زیسته‌اند، اختصاص دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ گنج‌بخش اسلام‌آباد (شمارۀ 8319)، به بررسی نسخه‌شناختی این اثر پرداخته و در چارچوب مباحث گونه‌شناسی تذکره‌ها، آن را به لحاظ شکلی و محتوایی بررسی کرده است و با مقایسۀ آن با دیگر تذکره‌های عرفانی مؤلَّف در شبه‌قارۀ هند و تبیین وجوه مشابهت و افتراق آنها، جایگاه آن را به‌عنوان نمونه‌ای از تذکره‌های عرفانی منظوم ناحیه‌ای تبیین می‌کند.

چکیده سید شریف حروفی (سده‌های هشتم و نهم هجری) از شاعران و عارفان برجستۀ حروفیه است که با وجود بر جای گذاشتن آثار متعدد، در منابع اصلی تاریخ ادبیات فارسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با اتکا بر مطالعات کتابخانه‌ای، به‌ بررسی دو نسخۀ خطی دیوان او پرداخته است. نسخۀ نخست (به شمارۀ FY152 کتابخانۀ دانشگاه استانبول) که کامل و منقح است و تاریخ کتابت آن 1124 قمری است، نسخه‌ای معتبر به شمار می‌رود. این نسخه حاوی ۱۵۶ غزل، ۲۸ قصیده، ۱۹ رباعی، ۲ ترجیع‌بند، ۱ ترکیب‌بند، ۱ مسمط و ۱ قطعه است که از حیث حجم و تنوع قالب‌های شعری، منبعی مهم برای پژوهش در اشعار این شاعر محسوب می‌شود. نسخۀ دوم (به شمارۀFY130 کتابخانۀ دانشگاه استانبول) که افتادگی آغازین دارد و فاقد تاریخ است، از نظر محتوایی تفاوت‌های قابل توجهی با نسخۀ اول نشان می‌دهد. این نسخه تنها 2 قصیدۀ مشترک با نسخۀ کامل دارد و فاقد رباعیات و ترکیب‌بند است، اما در عوض شامل ۹۹ غزل و 4 قطعۀ اضافی است که در نسخۀ اول وجود ندارند. این تفاوت‌های کمّی و کیفی، نسخۀ دوم را به منبعی مهم برای مطالعات تطبیقی و بررسی تحول شعر سید شریف تبدیل کرده است.

چکیده استرآباد و گرگان به دلیل خاستگاه ایل قاجار، همواره در دورة قاجاریه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بود و انتظار می‌رفت قاجار‌ها توجه ویژه‌ای به اوضاع اقتصادی و عمران و آبادی آن داشته باشند؛ اما بررسی و تجزیه و تحلیل کتابچه‌های جمع و خرج چنین مطلبی را تأیید نمی‌کند. این پژوهش به استنساخ و بازخوانی دستورالعمل کتابچه جمع و خرج استرآباد و گرگان و نیز بررسی آماری آن پرداخته تا علاوه بر بررسی تحولات ناحیه استرآباد و گرگان در زمان وجیه‌الله میرزا حاکم این ولایت، گوشه‌ای از تاریخ اقتصادی قاجاریه را نیز تبیین نماید. روش پژوهش در این مقاله به صورت توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که در دورة قاجاریه مالیات‌هایی که از ایالات و ولایات و از جمله استرآباد و گرگان گرفته می‌شد، اکثر آن برای هزینه‌های دیوانی، قشون، مواجب‌بگیران و شاهزادگان ها صرف می‌گردید و هزینه بسیار ناچیزی خرج آن ولایت می‌شد. همین رویه سبب می‌شد تا علاوه بر آن که اقتصاد محلی رشدی نداشته باشد؛ بلکه باعث می‌گردید تا از این مالیات اندکی به خزانه مرکزی برسد.
نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که در دورة قاجاریه مالیات‌هایی که از ایالات و ولایات و از جمله استرآباد و گرگان گرفته می‌شد، اکثر آن برای هزینه‌های دیوانی، قشون، مواجب‌بگیران و شاهزادگان ها صرف می‌گردید و هزینه بسیار ناچیزی خرج آن ولایت می‌شد. همین رویه سبب می‌شد تا علاوه بر آن که اقتصاد محلی رشدی نداشته باشد؛ بلکه باعث می‌گردید تا از این مالیات اندکی به خزانه مرکزی برسد.

چکیده چکیده
هدف: شناسایی معیارهای ارزیابی و تقویم نسخ خطی
روش/ رویکرد: پژوهش مبتنی بر مطالعات اسنادی، تحلیل مضمون و با انجام مصاحبه‌های باز و نیمه‌ساختاریافته با ۱۰ تن از متخصصان است.
یافته‌ها: مولفه‌های آرایه‌ها، تذهیب و مکاتب هنری، نگارگری و مینیاتور، انواع خطوط و کیفیت آنها، تنوع و اعتبار کاغذ و جلد، انجامه، مطالب افزوده‌شده توسط کاتب، یادداشت‌های حاشیه‌ای، مهرها، شاخص‌های نفاست و خط مؤلف ، اطلاعات ثابت هر نسخه شامل عنوان، موضوع، زبان، جایگاه علمی مؤلف، ساختار و سازماندهی محتوا، چالش‌های شناسایی مؤلف و محتوای اثر، تاریخ و محل تألیف و آغاز و انجام کتاب و در نهایت نوع مالکیت نسخه، تک‌نسخه بودن یا تعلق به مجموعه‌ها، پراکندگی و کمیابی در کتابخانه‌ها، احتمال قاچاق یا خروج از کشور، سیاست گردآوری نسخ خطی، وضعیت چاپ، حضور در بازارهای بین‌المللی و تأثیر شرایط اقتصادی بر بهای نسخه‌ها تاثیر دارند.
نتیجه: عدم توجه به همه مؤلفه های موجود در هر نسخه ، دقت و صحت تقویم آن نسخه را با اشکالات جدی مواجه خواهد کرد. پیشنهاد می‌شود مجموعه مؤلفه‌های شناسایی‌شده به‌صورت الگویی جامع در اختیار کارشناسان و پژوهشگران قرار گیرد تا ضمن جلوگیری از غفلت از معیارها، موجب وحدت نظر، آموزش نسل جوان و ایجاد چارچوبی ملی برای تقویم نسخ خطی شود.
کلید واژه‌ها: نسخه های خطی ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران ، ارزیابی ، تقویم ، معیارهای قیمت گذاری

چکیده نسخه‌های خطی مانوی و قرآن عباسی (کتابخانۀ چستربیتی به شمارۀ 1411) از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر کتاب‌آرایی در سنت‌های دینی مانوی و اسلامی به شمار می‌روند. نسخه‌های خطی مانوی، که ریشه در باورهای عرفانی مانویت دارند، از ساختاری متمایز در نگارش و تزئین برخوردارند. این متون با استفاده از خطوط متناوب قرمز و مشکی برای تمایز پاراگراف‌ها، علائم نگارشی خاص (مانند نقطه‌گذاری در ابتدا و انتهای جمله‌ها)، نقوش گیاهی پیچیده، حاشیه‌آرایی‌های غنی و کاربرد طلا برای تجلی مفاهیم نور و تاریکی، خلاقیت بصری و معنوی را به نمایش می‌گذارند. در مقابل، قرآن چستربیتی، به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از دوره عباسی، با خوشنویسی کوفی زاویه‌دار، تذهیب‌های هندسی و گیاهی و تأکید بر جلال کلام الهی، ویژگی‌های هنر اسلامی را متبلور می‌سازد. سؤال‌های پژوهش بدین شرح مطرح می‌گردند: ساختار نوشتاری نسخه‌های خطی مانوی چگونه بوده و از چه عناصری با چه هدفی برای تزئین بهره می‌گرفتند؟ آیا هنر کتاب‌آرایی مانوی بر شیوۀ تزئین قرآن‌های دوره‌های اسلامی به ویژه قرآن عباسی کتابخانۀ چستربیتی تأثیر گذاشته است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسخه‌های خطی مانوی از قواعد مشخصی در نگارش بهره می‌برند، از جمله استفاده از خطوط متناوب، علائم نگارشی منظم و تزئینات غنی مانند نقوش گیاهی، حاشیه‌آرایی‌های چندلایه و کاربرد طلا برای تأکید بر مفاهیم عرفانی. بررسی تطبیقی این متون با قرآن عباسی آشکار می‌سازد که عناصری چون استفاده از طلا، نقوش گیاهی، حاشیه‌آرایی‌های پیچیده و برخی علائم نگارشی در هر دو سنت مشترک هستند. این اشتراکات، به‌ویژه در تذهیب‌های گیاهی و کاربرد نمادین طلا، نشان‌دهندۀ نفوذ سنت مانوی در تکامل کتاب‌آرایی اسلامی است.

چکیده مقالۀ حاضر به بررسی و تحلیل اثری ناشناخته از اواخر قرن نهم هجری قمری با عنوان بدیع‌الزّمان فی قصة حیّ بن یقظان از فضل‌اللّه بن روزبهان خنجی می‌پردازد؛ متنی که در تداوم سنت داستان فلسفی «حیّ بن یقظان» پدید آمده، امّا جایگاه آن در میان روایت‌های پیشین به‌روشنی تعیین نشده است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که منبع روایی خنجی کدام‌یک از دو روایت مشهور و به زبان عربی این سنّت، یعنی اثر ابن سینا یا اثر ابن طفیل، بوده و مؤلف در بازنویسی آن چه رویکرد فلسفی و سبکی‌ای اتخاذ کرده است. هدف پژوهش، تبیین منشأ روایت، تحلیل جایگاه فکری مؤلف و ارزیابی ویژگی‌های سبکی اثر در بافت نثر قرن نهم هجری است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و بر پایۀ بررسی نسخه‌های خطی، مقابله و توصیف نسخه‌شناختی متن، و مقایسۀ ساختار روایی و مفاهیم فلسفی آن با روایت‌های پیشین انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد روایت خنجی از حیث ساختار داستانی و ترتیب رخدادها با روایت ابن طفیل همسویی دارد؛ هرچند در تبیین مبانی نظری به سنّت فلسفۀ مشّاء نزدیک است. خنجی با بهره‌گیری از آیات، احادیث و اشعار، سجع و دیگر آرایه‌های ادبی کوشیده است مهارت خود در نگارش متنی فنّی را نشان دهد. نتیجه آنکه این متن نه صرفاً تلخیصی از روایت‌های پیشین، بلکه بازآفرینی‌ای آگاهانه و متناسب با افق فکری و ذوق ادبی زمانۀ مؤلف است و می‌تواند حلقه‌ای مهم در تحول داستان تمثیلی ـ فلسفی در ادب فارسی به شمار آید.

چکیده المخطوطات هی کنوزٌ مدفونة، لهذا من خلال تحقیق مؤلَّفات العلماء السابقین، یمکن الوصول إلى تراثهم العلمی والأدبی القیم ومعرفة الأسس التی قامت علیها المعارف المتخصصة الیوم، لا سیما فی مجال النقد الأدبی. وقد قام "مظفر بن فضل العلوی" بتألیف عمل مبتکر باللغة العربیة. یرکز هذا البحث على نسختین خطیتین موجودتین فی مکتبة العتبة الرضویة والمکتبة الوطنیة الإیرانیة، تم إجراء هذه الدراسة باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی والمنهج الوثائقی، من خلال مراجعة مکتبیة لمخطوطتین موجودتین فی مکتبة العتبة الرضویة المقدسة والمکتبة الوطنیة. تبدأ النسخة بوصف مناظرة المتنبی وحاتم، وتستمر فی بیان اتهامات السرقة الأدبیة الموجهة للمتنبی. یساهم هذا البحث، بالإضافة إلى تحدید شرح آخر للشاعر العربی الشهیر المتنبی، بشکل کبیر فی نشر الأبیات والحکایات وأسماء الشخصیات المجهولة أو المنسیة التی یتم ذکرها لأول مرة. علاوة على ذلک، و بالنظر إلى هیمنة وجهة نظر “السرقة الأدبیة” والتصدی لها، فإن هذه الدراسة لا تُعد مصدراً شاملاً فی هذا المجال فحسب، بل تؤکد أیضاً أن المتنبی کان محط اهتمام بالغ فی جمیع العصور. الهدف الرئیسی من هذه الدراسة هو تقدیم هاتین المخطوطتین. یهدف هذا البحث إلى الإجابة عن الأسئلة التالیة من خلال دراسة النسخ الموجودة وخصائص کل منها: من هو مؤلف هذا العمل؟ ما هی الخصائص البصریة والمضمونیة للمخطوطات الباقیة؟ وما أهمیة تصحیحها وإعادة صیاغتها؟

چکیده از تفسیر عرفانی نجم‌الدین رازی، موسوم به بحرالحقایق که به زبان عربی نگاشته شده، دو روایت متمایز در دست است: نخست، روایت مطوّل که کهن‌تر است ولی بسیار ناقص و پراکنده؛ و دوم، روایت مختصر که ساختار منسجم‌تری دارد و در نسخه‌های متعدد و نسبتاً یکدستی در کتابخانه‌های مختلف جهان محفوظ مانده است. روایت اول آکنده از نقل قول‌هایی از آثار پیشین، به‌ویژه الکشف و البیان ثعلبی است، و نشانه‌هایی از تأثیر و تألیف هم‌زمان دارد. اما روایت دوم، پخته‌تر و مستقل‌تر است و مؤلف در آن مستقیماً به تأویلات عرفانی خویش از آیات قرآن می‌پردازد، که تا پایان سورۀ نجم ادامه یافته است.

وجود نسخ مختلف با تفاوت‌های گاه چشمگیر در مقدمه، ترتیب سوره‌ها، سبک نگارش و الفاظ، و نیز آثار مرتبطی مانند تلخیص‌های علاءالدوله سمنانی و شمس‌الدین ساوجی، تحلیل نسخه‌شناختی را ضرورتی گریزناپذیر ساخته است. این پژوهش با بررسی مجموعه‌ای از نسخه‌ها و تحلیل شواهد درون‌متنی و حواشی، بر آن است که شمس‌الدین محمدبن حسن ساوجی، از شاگردان رازی، نسخه‌ای منقّح و مختصر از روایت اولیه را با اجازۀ استاد در شوشتر فراهم کرده و نسخ دیگر عمدتاً بازنویسی یا اقتباس از همین نسخه‌اند. به این ترتیب، نقش ساوجی در پالایش، نظم‌دهی و تکوین روایت نهایی، نقشی تعیین‌کننده و مؤثر بوده است.