نقد و بررسی تصحیح بخش قطعات دیوان سنایی به کوشش محمّدرضا برزگر خالقی

حیدری, محمد; مؤذنی, علی محمد

doi:10.22034/crtc.2025.493179.1177

نقد و بررسی تصحیح بخش قطعات دیوان سنایی به کوشش محمّدرضا برزگر خالقی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

محمد حیدری ¹

علی محمد مؤذنی ²

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران.

² استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران

10.22034/crtc.2025.493179.1177

چکیده

در این مقاله به نقد و بررسی دیوان سنایی به تصحیح محمّدرضا برزگر خالقی پرداخته‌‌ایم و برای این منظور بخش قطعات این تصحیح به صورت موردی بررسی شده است. انتقادات وارد به این تصحیح در 8 عنوان کلّی دسته‌بندی شده‌اند که شامل تبعیّت بی چون و چرا از یک نسخه، بدخوانی بعضی دستنویس‌ها، برگزیدن ضبط مرجوح و بعضاً خارج از وزن و اشتباه، ضبط یک شعر در دو جای دیوان، ذکر نکردن بعضی نسخه‌بدل‌های مهم، ترتیب نادرست ابیات در بعضی از قطعات، ناپیراستگی دیوان از اشعار سایر گویندگان و اغلاط چاپی است؛ سپس به صورت جزئی و بیت به بیت قطعات این دیوان را بررسی کرده‌ایم و 23 مصداق برای این 8 عنوان کلّی ذکر کرده‌ایم. گفتنی است در پایان هر مورد، صورت صحیح بیت یا ابیات بر اساس دستنویس‌ها ارائه شده است. معیار ما برای نقد این تصحیح مسائل سبکی و زبانی، وزن، قافیه و ضبط اشعار در دستنویس‌ها بوده است.

کلیدواژه‌ها

دیوان سنایی

قطعات سنایی

تصحیح شعر

ضبط مرجوح

بدخوانی نسخه

موضوعات

تصحیح متون

عنوان مقاله English

Critiquing and Investigating the Edited Section of Qit’as of Sanai's Diwan by Mohammad Reza Barzegar Khaleqi

نویسندگان English

Mohammad Heydari ¹

Ali Mohammad Moazzeni ²

¹ PhD student of Persian language and literature, University of Tehran

² Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Tehran

چکیده English

Abstract
This article critically examines Mohammad Reza Barzegar Khaleqi’s edited version of “Sanai's Diwan”. For this purpose, the section on Qit‘as (also known as fragments) in this edition has been analyzed in detail. The critiques directed at this edition are categorized into eight general issues: uncritical reliance on a single manuscript, misreading certain manuscripts, favoring certain readings that are sometimes metrically flawed, duplication of a poem within the collection, omission of significant witnesses, incorrect arrangement of verses in some Qit‘as, failure to distinguish poems by other poets, and typographical errors. Subsequently, we conducted a verse-by-verse analysis of the Qit‘as, identifying 23 specific examples related to these eight categories. It should be noted that at the end of each instance, the corrected version of the verse(s) has been provided based on manuscripts. Our critique is based on stylistic and linguistic considerations, meter, rhyme, and the textual variants present in the manuscripts.

کلیدواژه‌ها English

Sanai's Diwan

Sanai's Qit&‌‌lsquo

Poem editing

Word registration error

Misreading the manuscript

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

انوری، اوحد الدّین (1364). دیوان، به اهتمام محمّدتقی مدرّس رضوی، تهران: علمی و فرهنگی [چاپ سوّم].
حمیدالدّین کرمانی، احمدبن حامد (1331). المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان، به تصحیح و اهتمام عبّاس اقبال، تهران: چاپخانۀ مجلس.
دبیرسیاقی، محمّد [به کوشش] (1374). پیشاهنگان شعر پارسی، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران.
راستیپور، مسعود (1394 الف). «بررسی متنشناسی دستنوشت کلّیات سنایی، متعلّق به کتابخانۀ عمومی کابل»، نشریۀ اوراق عتیق، شمارۀ 4، صص 251- 275.
---------------- (1394 ب). «نقد تصحیح دیوان حکیم سنایی به کوشش دکتر محمّدرضا برزگر خالقی»، فصلنامۀ نقد کتاب، سال اوّل، شمارۀ 3-4، صص 75- 90.
سنایی غزنوی، ابو المجد مجدودبن آدم (1362). دیوان، به سعی و اهتمام مدرّس رضوی، تهران: سنایی.
---------------- (1336). دیوان، به کوشش مظاهر مصفّا، تهران: امیرکبیر.
---------------- (1393). دیوان، به کوشش محمّدرضا برزگر خالقی، تهران: زوّار.
---------------- (1356). کلّیات اشعار حکیم سنائی غزنوی، چاپ عکسی از روی نسخۀ خطّی کتابخانۀ عمومی کابل، به کوشش علیاصغر بشیر، کابل: بیهقی.
---------------- (1386). غزلهای حکیم سنایی غزنوی، به تصحیح یداللّه جلالی پندری، تهران: علمی و فرهنگی.
---------------- (1397). حدیقةالحقیقة و شریعةالطّریقة، مقدّمه، تصحیح، تعلیقات و فهرستها، محمّدجعفر یاحقی و سیدمهدی زرقانی، تهران: سخن.
---------------- دیوان، دستنویس شمارۀ 2627 کتابخانۀ بایزید ولی‌الدّین ترکیه، کتابت در 684ق.
---------------- دیوان، دستنویس شمارۀ 13471 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، کتابت در 837ق.
---------------- دیوان، دستنویس شمارۀ 2184 کتابخانۀ ملّی ایران، کتابت در 1002ق.
---------------- دیوان، دستنویس شمارۀ 232 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، کتابت در 1003ق.
---------------- دیوان، دستنویس شمارۀ 2353 کتابخانۀ ملّی ایران، بدون تاریخ کتابت.
سوزنی سمرقندی، محمّدبن علی (1338). دیوان، به تصحیح ناصرالدّین شاهحسینی، تهران: امیرکبیر.
سیفی نیشابوری، علیبن احمد (1399). رسائلالعشّاق و وسائلالمشتاق، نسخهبرگردان به کوشش جواد بشری، تهران: دکتر محمود افشار با همکاری سخن.
صفری آققلعه، علی (1395). اشعار فارسی پراکنده در متون تا سال 700، تهران: دکتر محمود افشار با همکاری سخن.
عسجدی مروزی، عبدالعزیزبن منصور (1334). دیوان، به اهتمام و تصحیح و تحشیۀ طاهری شهاب، تهران: کتابخانۀ طهوری.
عنصری بلخی، ابوالقاسم (1363). دیوان، به کوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران: سنائی [چاپ دوّم].
عوفی، محمّد (1335). لباب‌الالباب، به تصحیح سعید نفیسی، تهران: ابنسینا.
عیدگاه طرقبهای، وحید (1401). تلفّظ در شعر کهن فارسی، تهران: دکتر محمود افشار با همکاری سخن [ویراست دوّم].
فروزانفر، بدیع‌الزّمان (1358). سخن و سخنوران، تهران: خوارزمی [چاپ سوّم].
کاشانی، عبدالعزیز. روضةالنّاظر و نزهةالخاطر، دستنویس شمارۀ 766 کتابخانۀ دانشگاه استانبول، کتابت در سدۀ هشتم ق.
لازار، ژیلبر (1361). اشعار پراکندۀ قدیمترین شعرای فارسیزبان، تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه در تهران.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین (1373). سفرنامه، به کوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران: زوّار.