پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

دو روایت متمایز از تفسیرعرفانی" بحرالحقائق والمعانی" بر پایۀ داده‌های نسخه‌شناسی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
عضو هیات علمی دانشگاه قم
چکیده
از تفسیرِ عرفانی شیخ نجم الدین رازی، موسوم به بحرالحقائق که تأویلات او از قرآن به زبان عربی است، دو روایت یا دو گونه نگارش در دست است. نخست، گونه ای تفصیلی و با قدمت بیشترکه البته بسیار ناقص و با افتادگی های فراوان است، و دیگر گونه ای اختصاری، با انسجام و پختگی بیشتر و تعداد نمونه نسخه های فراوان. از دستۀ نخست تاکنون تنها سه نمونه در دسترس است، ولی از دستۀ دیگر، در بیشتر کتابخانه های جهان، نمونه هایی یافت می شود. سبک نگارش این دو دسته نیز متفاوت است. دستۀ اول که به نظر می رسد تجربه های آغازین مفسّر است، مملوّ است از نقل احادیث ، اخبار و اشعارِ منتخب از دیگر کتب تفسیری و بویژه کتاب الکشف والبیان ثعلبی که براحتی قابل ردّگیری و تفکیک است، ولی در دستۀ دوم، مفسّر مستقیما وارد مباحث عرفانی و تأویلات خود از آیات قرآن شده واین تأویلات را تا سورۀ النجم ادامه داده است. پژوهش حاضر، با تمرکز بر این وجوه نسخه‌شناختی، کوشیده است تا از خلال داده‌های عینی و قابل اتّکا، تحلیلی روشمند از این تفسیر ارائه دهد؛ تحلیلی که هم در حوزه تاریخ تفکر عرفانی و هم در سنت تفسیر قرآن در ایران، خود مقدمۀ تحلیل های دیگر خواهد بود .
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Two Distinct Versions of the Mystical Exegesis Bahr al-Haqāʾiq wa al-Maʿānī: A Codicological Analysis

نویسنده English

mohammad reza movahedi
Faculty member, University of Qom
چکیده English

Two distinct recensions of Bahr al-Ḥaqāʾiq, the Arabic mystical tafsīr by Najm al-Dīn Rāzī, have come down to us. The first is a longer and older version, fragmentary and marked by numerous textual lacunae. The second is a shorter, more coherent recension, widely preserved across manuscript collections worldwide. The extended version is densely interwoven with quotations from earlier exegeses—particularly al-Thaʿlabī’s al-Kashf wa-l-Bayān—and reflects the formative stage of Rāzī’s interpretive voice. In contrast, the concise version offers a more refined and independent commentary, presenting the author’s mystical insights directly, continuing up to Sūrat al-Najm. Significant differences among manuscripts—including in prefaces, sūra arrangement, terminology, and style—alongside the existence of abridgments by later mystics such as ʿAlāʾ al-Dawla al-Simnānī and Shams al-Dīn Sāwajī, necessitate thorough codicological investigation. This study analyzes selected manuscripts and internal textual features to argue that Shams al-Dīn Muḥammad b. Ḥasan al-Sāwajī, a close disciple of Rāzī, prepared a revised and abridged version of the original tafsīr in Shushtar, likely under his teacher’s supervision. Most later copies appear to derive from this version. Thus, al-Sāwajī emerges not merely as a transmitter, but as a textual architect whose editorial intervention played a decisive role in shaping the final authoritative recension of Bahr al-Ḥaqāʾiq.

کلیدواژه‌ها English

codicology
mystical exegesis
Bahr al-Ḥaqāʾiq
Najm al-Dīn Rāzī
Shams al-Dīn Sāwajī
  • افلاکى، شمس‏الدین( 1362 )، مناقب‏العارفین، تصحیح: تحسین یازیجى، تهران ،دنیای کتاب.
  • الثعلبی، احمدبن محمد (2002 )،  الکشف والبیان ،ج1، دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان .
  • رازی، نجم الدین، نسخهٌ شمارهٌ 822 بحرالحقائق ، کتابخانهٌ مرعشى نجفى،  ( از 36 بقره تا طور) کتابت705    
  • ---------، نسخه 37 بحرالحقائق ،کتابخانهٌ حسن حُسنی پاشا(کتابخانه سلیمانیه) کتابت 647 و در سال650 بر مولف قرائت شده (از فاتحه تا252 بقره) .
  • ---------، نسخه 328 بحرالحقائق، کتابخانهٌ نورعثمان. از فاتحه تا طور.کتابت881     .   
  • ---------، نسخهٌ 189 بحرالحقائق ،کتابخانهٌ مرعشى نجفى، (از اوایل بقره تاآخر توبه) .
  • ---------،نسخهٌ 5288 بحرالحقائق ،کتابخانه مرعشی نجفی، بدون تاریخ کتابت ( از فاتحه تا هود)  .
  • ---------،نسخه153 بحرالحقائق ،کتابخانه داماد ابراهیم (با تکملۀ سمنانی) بی تا     .
  • رازی، نجم الدین، نسخه 14 بحرالحقائق ،کتابخانه تورخان سلطان (با تکملۀ سمنانی)کتابت921   .
  • ---------، نسخه  94 بحرالحقائق ، کتابخانهٌ راغب، شمس الدین ساوجی(با تکمله غیر سمنانی) کتابت974  .
  • درایتی، مصطفی، ( 1390)، فهرستگان نسخه های خطی ایران (فنخا) گردآورنده تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. 
  • ذهبی،شمس الدین( 1989)، تاریخ الاسلام، محقق تدمری، عمر عبدالسلام، ج 48، دار الکتاب العربی، بیروت ، لبنان.
  • الحسینى، سید احمد( 1971)، فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحیدریه فى النجف الاشرف، مطبعة النعمان، نجف، ص28.
  • صفری آق‌قلعه، علی(1396 )، آگاهی‌هایی تازه از زندگی نجم دایه در نسخه‌ای از تفسیرش بحر الحقایق با یادداشتی به خط خود او،گزارش میراث ،شماره 80 و 81 .
  • موحدی، محمدرضا (1381 )، آن سوی آینه ؛ در آمدی بر تفسیر عرفانی شیخ نجم الدین رازی،تهران، انتشارات آن.
  • ---------، (1380 )،نجم الدین رازی و تفسیر عرفانی قرآن، مجله تخصصی بیّنات ،سال هشتم، شماره2  ، پیاپی0 3
  • ---------، ( 1401)،  یافته‏هایی از حیات و آثار نجم رازی، پژوهش های  ادب عرفانی (گوهر گویا)،  سال 16، شماره 2 (پیاپی 49).
  • ---------، ( 1394)، مأخذ اشارات در تفسیر غرائب القرآن، دوره و شماره: دوره 5، شماره 12.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 22 آبان 1404

  • تاریخ دریافت 17 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 17 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 22 آبان 1404