پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

تصحیح ابیاتی از نظامی گنجه‌ای در چاپ‌های لیلی و مجنون و هفت پیکر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ زبان‌ و ادبیات، دانشگاه کردستان، کردستان، سنندج، ایران.
2 دانش‌آموختۀ زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
به‌رغم کوشش‌هایی که تا امروز در تصحیح انتقادی لیلی و مجنون نظامی گنجه‌ای صورت‌گرفته‌است متن این منظومه همچنان نیازمند بازبینی نسخه‌های کهن و تصحیح مجدد است. تصحیحاتی که پس از پژوهش برتلس در آکادمی اتحاد جماهیر شوروی و شرح و تصحیح وحیددستگردی صورت‌گرفته عمدتاً حاصل تحقیق ایشان را بازنشرکرده‌اند مثل اینکه برخی مصححان، ضبط عین نسخه‌های آنان را تکرارکرده‌اند یا در برخی موارد با اعتماد به خوانش ایشان تلاش‌کرده‌اند قرائت و خوانش دور و ناراست آنان را شرح و توجیه‌کنند. در این مقاله پنج مورد از ضبط‌های اشتباه یا ناقص و نادرست در چاپ‌های برتلس و وحیددستگردی را بررسی‌کرده‌ایم. نتیجۀ تحقیق نشان‌می‌دهد باید در ضبط‌های نسخه‌های موردِ استفادۀ وحیددستگردی و برتلس تا پیداشدن نسخه یا نسخه‌های بهتر و کهن‌تر باتردید نگریست زیرا وجود سهو و خطا در خوانش آنان محتمل است. در این مقاله از ضبط «گلالۀ خاک» به جای «گلالۀ تاک» به صورت مستند دفاع شده است. در یک مورد از تصحیف یا خوانش خطا در موردِ «زق» به صورت‌های «رق، دق و ره» در نسخه ها و متن‌های چاپی یادشده است. در یک بیت نیز پیشنهادشده به جای خوانش «آزرم» واژۀ نزدیک بدان به صورت «آزم» در متن قرارگیرد. در بیتی دیگر نیز از ضبط های تابه/ ناوه/ یاوه/ ناقه، با استناد به متن منظومه و سابقۀ «ناقه بر بام جستن» در داستان ابراهیم ادهم و «گوساله بر‌بام‌بردن» کنیزک بهرام گور به‌عنوانِ کارهای شگفت و غیرِعادی، تعبیر «ناقه از بام به‌زیرآوردن» برای متن برگزیده‌شده‌است. ضبط جفته‌خوری یا جفتۀ خون در متن‌های چاپی با تصحیح قیاسی به‌صورتِ چشته‌خوری تصحیح‌شده‌است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The correcting verses from Nizami Ganjavi in Leyli & Majnun and Haft Peykar editions

نویسندگان English

Teymoor Malmir 1
Munevver Can 2
1 Full Professor of Persian Language and Literature, Department of Persian literature, Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Kurdistan, Sanandaj, Iran.
2 Ph.D. in Persian language and literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Tehran University, Tehran, Iran.
چکیده English

Despite the efforts made so far in the critical editing of Nizami Ganjavi's "Leyli and Majnun," the text of this poem still requires a review of ancient manuscripts and further correction. The corrections made after Bertels' research at the Soviet Union's Academy of Sciences, Riter & Ripka and Vahid Dastgerdi's commentary and editing have largely republished his findings, as if some editors have merely replicated the exact recordings of their versions or, in some cases, have attempted to explain and justify their distant and incorrect readings based on his interpretations. In this article, we have examined eight instances of incorrect or incomplete and erroneous recordings in the prints of Leyli & Majnun and Haft Peykar poems. The results of the research indicate that the recordings of the manuscripts used by these correctors should be viewed with skepticism until better and older versions are found, as the possibility of errors in their readings is likely. This article defends the recording of "golāle-ye khāk" instead of "golāle-ye tāk" with documented evidence. In one case, the misreading or error regarding "zaq" as "raq," "daq," and "rah" in the mentioned versions and printed texts is discussed.

کلیدواژه‌ها English

"Leyli and Majnun poem"
"Nizami Ganjavi
". "Haft Peykar"
"Az"
"zaq"
"bringing down the camel from the roof"

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest  

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • ابن ابی الخیر، ایرانشاه، 1370، بهمن‌نامه، تصحیح رحیم عفیفی، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
  • اسدی طوسی، ابومنصور احمد بن علی، 1365، لغت فرس، تصحیح فتح الله مجتبائی و علی‌اشرف صادقی، چاپ اول، تهران: خوارزمی.
  • انزابی‌نژاد، رضا، 1371، «طرح چند بیت قابل تأمّل از مخرن الاسرار نظامی گنجوی»، مجله فرهنگ (ویژه‌نامۀ نظامی)، 6(10): 19-30.
  • برهان، محمد حسین خلف تبریزی، 1376، برهان قاطع، تصحیح محمد معین، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
  • برومندسعید، جواد، 1385، دگرگونی‌های آوایی واژگان در زبان فارسی (جلد سوم: همخوان‌ها)، چاپ اول، کرمان: دانشگاه شهید باهنر.
  • بیرونی، ابوریحان،1370، کتاب الصیدنه فی الطب، تصحیح عباس زریاب، چاپ اول، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • جلیلیان، عباس، 1385، فرهنگ باشوور (کُردی- کُردی- فارسی)، چاپ اول، تهران: پرسمان.
  • حسن‌دوست، محمد، 1395، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، چاپ دوم، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  • حسنوند، رضا، 1390، واژه‌نامۀ مختصر زبان لکی، چاپ اول، خرم‌آباد: سیفا.
  • خاقانی شروانی، افضل الدین بدیل بن علی نجار، 1368، دیوان، تصحیح ضیاء الدین سجادی، چاپ سوم، تهران: زوّار.
  • خطیبی، ابوالفضل، 1390، «همه تا در آز رفته فراز (یک معنی ناشناخته آز در داستان رستم و سهراب)»، جستارهای نوین ادبی، 44 (174): 101-111. doi: 10.22067/jls.v44i3.12651
  • دوستخواه، جلیل، 1385، اوستا کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی، تهران: مروارید.
  • دوستخواه، جلیل، 1380، حماسۀ ایران یادمانی از فراسوی هزاره‌ها (بیست و هشت گفتار، نقد و گفت و شنودِ شاهنامه‌شناختی همراه با هشت پیوست)، چاپ اول، تهران: آگه.
  • دهخدا، علی اکبر، 1377، لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران.
  • سعدی، مصلح بن عبدلله، 1392، بوستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چاپ یازدهم، تهران: خوارزمی.
  • سعیدی سیرجانی، علی ‌اکبر، 1367، «عذر گناه (لیلی و مجنون ثروتیان)»، نشر دانش، 9 (45): 187ـ174.
  • شایگان‌فر، حمیدرضا، 1393، «نقد تصحیح خمسۀ نظامی به کوشش بصیرمژدهی، در مقایسه با نسخه‌های مصحَّح وحید دستگردی و مسکو»، متن شناسی ادب فارسی، 6(21): 41-60.
  • صادقی، علی اشرف، 1380، مسائل تاریخی زبان فارسی، چاپ اول، تهران: سخن.
  • عطار نیشابوری، فریدالدین محمد، 1366، تذکرة الاولیاء، تصحیح محمد استعلامی، چاپ پنجم، تهران: زوّار.
  • فردوسی، ابوالقاسم، 1386، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، چاپ اول، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
  • قزوینی، محمد، 1323، «تحقیق در اشعار حافظ: بعضی تضمین‌های حافظ (تضمین اشعار عربی)»، یادگار، 1 (6): 62-71.
  • مولوی، جلال الدین محمد، 1367، کلیات شمس تبریزی، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، چاپ دوازدهم، تهران: امیرکبیر.
  • میرمجربیان، لیلا، 1401، «نقد شروح لیلی و مجنون نظامی»، کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی، 23 (53): 47-76. doi: 10.29252/kavosh.2022.16277.3041
  • نظامی‌ گنجه‌ای، الیاس بن یوسف، 1391، لیلی و مجنون، تصحیح بهروز ثروتیان، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
  • نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف، 1363الف، لیلی و مجنون، تصحیح حسن وحیددستگردی، چاپ دوم، تهران: علمی.
  • نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف، 1965، لیلی و مجنون، تصحیح ی. ا. برتلس، به سعی و اهتمام اژدرعلی اوغلی علی‌اصغرزاده و ف. بابایف، چاپ اول، مسکو: دانش.
  • نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف، 1369، لیلی و مجنون، تصحیح و تحشیه برات زنجانی، تهران: دانشگاه تهران.
  • نظامی گنجه‌ای ، الیاس بن یوسف، 1363ب، هفت پیکر، تصحیح حسن وحیددستگردی، تهران: علمی.
  • نظامی گنجه‌ای ، الیاس بن یوسف، 1934، هفت پیکر، تصحیح هلموت ریتر و یان ریپکا، چاپ اول، استانبول: دولت.
  • نظامی گنجه‌ای ، الیاس بن یوسف، 1380، هفت پیکر، تصحیح برات زنجانی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
  • نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف، 1389، هفت پیکر، تصحیح بهروز ثروتیان، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
  • نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف، 1399، خمسه نظامی گنجه‌ای براساس نسخه سعدلو (قرن هشتم هجری) و مقابله با نسخه آکادمی شوروی و تصحیح وحید دستگردی، تصحیح سامیه بصیرمژدهی و بازنگری بهاء الدین خرمشاهی، چاپ چهارم، تهران: دوستان.
  • هادی، روح الله، 1384، «تأملی در ابیاتی از هفت پیکر نظامی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 56 (176): 57-77.
دوره 4، شماره 1 - شماره پیاپی 7
فروردین 1404
صفحه 246-265

  • تاریخ دریافت 13 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 13 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1403
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1404