اصول اخلاقی انتشار مقاله

کمیته پایش اخلاق در پژوهش (COPE):

دکتر سید محمد منصور طباطبایی
مرتبه علمی: دانشیار دانشگاه تهران
فهرست نگار مجلس و نسخه پژوه

دکتر سعید شفیعیون
مرتبه علمی: دانشیار
رییس کتابخانه دانشگاه اصفهان

دکتر فریبا افکاری
عضو هیات علمی رشته کتابداری و
علم اطلاعات و دانش شناسی
دانشگاه تهران

دکتر توفیق هاشمپور سبحانی
استاد ادبیات فارسی و مصحح 

:: اخلاق علمی

نشریۀ پژوهشهای نسخه شناسی و مخطوطات، متولّی انتشار اخبار، اطلاعات و مفالات علمی و پژوهشی در حوزۀ کتابشناسی، نسخه شناسی، متن شناسی، فهرست نگاری و اسناد مخطوط است. این نشریه بطور تخصصی به موضوعات فوق می پردازد و نتایج کوششهای علمی صورت گرفته در عرصه های یاد شده را در قالبی مدوّن و فاخر به جامعۀ علمی تقدیم می کند.

محورها:
نسخه شناسی، کتابشناسی، متن شناسی، فهرست نگاری، تصحیح، اسناد خطی



این مرامنامه منتخبی از «مرامنامه اخلاقی نشریات علمی کشور » تهیه شده توسط پژوهشگاه علوم انسانی است که به عنوان مرامنه اخلاقی این  نشریه مورد تصویب قرار گرفته است.


مقدمه
علم زمانی ملاک و معیار داوری قرار می­ گیرد که نشر یابد. گفته می شود «در نظامهای دینی، انگیزۀ نوشتن، کسب رضایت خالق و خدمت به خلق است» (حری، 1390) که همان مصداق بیان حضرت علی(ع) است یعنی «زکاهًْ العلم نشره» (زکات علم، نشر آن است). در جوامع علمی نیز داوری علمی بر نشر علمی گذاشته شده است. کتاب، نشریه، پایان­نامه و غیره محملهایی برای نشر علم هستند. نشریات علمی به عنوان مهمترین محمل اطلاع رسانی یافته ­ها و دستاوردهای نوین علمی به مثابه دروازه­ های دانش تلقی می­ شوند که با «کنترل کیفیت اطلاعات منتشرشده، زمینه اشاعهٔ اطلاعات صحیح و معتبر را فراهم می سازد» (علیدوستی و همکاران، 1387).



رعایت قوانین COPE (کمیته بین المللی اخلاق نشر)


این نشریه به منظور رعایت اصل امانتداری و انصاف و داوری بدون تعصب و به دور از غرض و همچنین اتخاذ روش مناسب جهت مواجه با انواع سو رفتارهای پژوهشی، از قوانین COPE (کمیته بین المللی اخلاق نشر) تبعیت می کند. 

 

اخلاقنامه ٔ‌مدیران ‌مسئول‌ نشریات‌ علمی

 

مدیران مسئول نشریات علمی با توجه به مسئولیت قانونی و حقوقی خود، نقش و وظایف مهمی به ویژه در پیگیری امور اجرایی و حقوقی نشریات علمی دارند. در واقع، تمامی مسئولیت حقوقی یک نشریه علمی برعهده مدیر مسئول آن است. مسئولیت‌های‌ اخلاقی ‌مدیر ‌مسئول عبارتند از:

  • رعایت ‌هنجارهای‌ حرفه‌ای ‌در ‌تدوین ‌اهداف‌ کلی ‌نشریه؛
  • پایبندی‌ به ‌اهداف ‌کلی‌ نشریه؛‌
  • ‌‌پایبندی ‌به‌ قلمرو‌ موضوعی ‌نشریه؛‌
  • ‌‌‌‌توجه‌ به دسترسی ‌آزاد ‌اطلاعات؛
  • شفافیت‌ در ‌اطلاع‌ رسانی ‌امور‌ نشریه‌ به ویژه ‌فرآیند ‌داوری;
  • پاسخگویی؛
  • مسئولیت ‌پذیری؛
  • امانت ‌داری؛‌‌
  • ‌‌پایبندی ‌به ‌اصل‌ بی طرفی ‌و‌ انصاف؛‌
  • عدم ‌دخالت‌ در‌ فرآیند ‌داوری‌ علمی ‌مقالات؛
  • ‌‌‌‌‌‌عدم دخالت ‌در ‌تصمیمات‌ علمی ‌تحریریه‌ و‌ سردبیر‌ نشریه؛
  • رعایت ‌حقوق ‌مادی ‌و ‌معنوی ‌نویسندگان،‌ سردبیر،‌ هیئت‌ تحریریه،‌ داوران‌ و ‌دست ‌اندکاران ‌اجرایی‌ و ‌مدیریتی؛

 

‌اخلاقنامه ‌سردبیران‌ و ‌اعضای‌ هیأت‌ تحریریه ٔ‌نشریات‌ علمی

 

سردبیران و اعضای هیئت تحریریه نشریات علمی، نقش مهمی در پیگیری اهداف علمی و قلمرو موضوعی نشریه دارند. تقریباً تمامی مسئولیتهای موجود در فرآیند داوری و همتراز خوانی نشریه بر عهده سردبیر و هیئت تحریریه است و از این رو سردبیر و هیئت تحریریه محور تمامی فعالیتها و کنشهای رخداده و رکن اصلی یک نشریه علمی تلقی می­ شوند. مسئولیت‌های‌اخلاقی‌سردبیران‌ و‌ اعضای‌ هیئت‌ تحریریه عبارتند از:

  • ‌توجه ‌به ‌اهداف ‌اصلی ‌نشریه ‌و‌ تلاش ‌برای ‌رسیدن ‌به‌ آنها؛
  • توجه‌ به ‌تبحر‌ علمی،‌ رشته‌ و ‌مرتبه ‌دانشگاهی داوران؛
  • ‌توجه ‌به‌ تجربه ‌کاری ‌و ‌علمی ‌داوران؛
  • ‌توجه‌ به ‌توانایی ‌و ‌التزام ‌اخلاقی ‌داوران؛
  • ‌پرهیز ‌از ‌هرگونه‌ تبعیض ‌و‌ سوگیری‌های ‌غیراخلاقی‌ (سن،‌ جنس،‌ ملیت،‌ دین و ‌...) ‌درخصوص‌داوران؛
  • ‌مشورت‌ با‌ اعضای ‌هیئت‌ تحریریه ‌و ‌دیگر ‌افراد ‌شایسته ‌و قابل‌ اعتماد ‌برای ‌انتخاب ‌داوران؛
  • ‌ثبت ‌و ‌آرشیو ‌اسناد ‌داوری ‌مقالات‌ به ‌عنوان ‌اسناد ‌علمی؛
  • ‌صحت‌‌‌‌‌ ارزیابی ‌و ‌دقت‌ در‌ ارسال ‌نظرهای ‌داوران ‌و ‌سنجش ‌آنها؛
  • استقبال از ارزیابی‌های‌ عمیق‌ و‌ مستدل‌ و‌ برخورد‌ با‌ ارزیابی‌های‌ مغرضانه‌ و‌ ‌ بی اساس‌ و‌ تحقیرآمیز؛‌
  • جدی‌ گرفتن ‌گزارش‌ های ‌داوران ‌دربارۀ ‌خلاف‌کاری،‌ تقلب، سرقت‌های ‌ادبی ‌و ‌دیگر ‌ناراستی‌های‌ اخلاقی؛
  • دادن ‌فرصت‌ پاسخگویی‌ به ‌نویسندگانی ‌که ‌داوران، ‌آنها ‌را ‌به هنجار شکنی ‌اخلاقی‌ متهم ‌کرده ­اند؛
  • توجه ‌به ‌زمان ‌ارزیابی‌ و‌ پی‌گیری‌های ‌لازم ‌جهت‌ داوری به موقع مقالات؛‌
  • رعایت ‌محرمانه ‌بودن ‌و ‌رازداری‌ در خصوص‌ نویسندگان ‌و ‌داوران و ‌محتوای ‌نوشته‌های ‌آنان؛
  • نظارت ‌بر‌ داوری‌های‌ سطحی ‌و ‌ضعیف؛
  • پی‌گیری ‌حقوق ‌مادی ‌و ‌معنوی ‌نویسندگان ‌و ‌داوران؛
  • جلوگیری ‌از ‌بروز ‌تضاد ‌منافع ‌در ‌روند ‌داوری، ‌و ‌توجه ‌به ‌هرگونه ارتباط ‌شخصی، ‌تجاری، ‌دانشگاهی ‌و خصوصا ‌مالی ‌که ‌ممکن است به طور ‌بالقوه ‌بر ‌نشر مقالات ارائه شده‌ تأثیر ‌بگذارد (در‌چنین ‌شرایطی‌ باید‌ نویسندگان‌ این‌ رابطه‌ را‌ در‌ مقاله ‌ذکر کنند).
  • انتشار ‌شفاف ‌گزارش‌ عملکرد ‌علمی ‌نشریه، ‌اعم‌ از‌ فرآیند‌ داوری ‌و ‌نحوه‌ انتخاب ‌داوران؛
  • مشارکت‌ جدی ‌و ‌مسئولانه ‌اعضای ‌هیئت‌ تحریریه ‌در ‌جلسات تصمیم ‌گیری؛

 

‌‌اخلاقنامه ‌داوران ‌نشریات ‌علمی

 

علم و داوری اخلاقی، ارتباطی دوسویه دارند: از طرفی، رشد و توسعه علم مرهون داوریهای اخلاقی است و از طرف دیگر علم ابزارهای داوری صحیح را مهیا می کند (کرتز، 2004 به نقل از قراملکی، 1388-1389). توجه به ابعاد اخلاقی داوری حائز اهمیت است؛ زیرا تولید علم و دانش معتبر نیازمند اخلاق علمی و پایبندی به هنجارهای اخلاق حرفه­ای است. بنابراین، داوری دستنوشته­ های ارسالی به نشریات، همزمان وظیفه­ ای علمی و اخلاقی است و تفکیک این دو ساده نیست (ابویی اردکان و میرزایی، 1389). داور، باید قانون طلایی داوری را همواره مدنظر داشته باشد: «مقاله دیگران را به گونه­ای داوری کن که انتظار دارید مقاله شما را داوری کنند» (همان، ص .36) مسئولیت های اخلاقی داوران عبارتند از:

  • ارزیابی ‌انتقادی، ‌سازنده ‌و ‌صادقانه ‌از ‌مقاله؛
  • تجزیه ‌و ‌تحلیل‌ نقاط‌ قوت‌ و ‌ضعف ‌مقاله ‌و ‌ارائه ‌پیشنهادهایی جهت‌ اصلاح ‌مقاله؛
  • استفاده ‌از ‌شیوه ‌و ‌لحنی‌ که ‌شور ‌و ‌شوق ‌نویسندگان ‌را ‌برای اجرای ‌پیشنهادها ‌افزایش‌ دهد؛
  • در اختیار‌ دیگران ‌قرار ندادن دست­نوشته ‌و ‌بحث ‌نکردن ‌درباره جزئیات ‌مقاله ‌با ‌دیگران ‌در ‌فرآیند ‌داوری؛
  • عدم ‌مشارکت ‌در ‌سرقت ‌ادبی؛
  • استفاده ‌نکردن ‌از ‌داده‌ها ‌یا ‌مفاهیم ‌جدید دست­نوشته،‌ قبل از ‌انتشار ‌آن، ‌برای‌ پیشرفت ‌پژوهش ‌شخص‌ داور؛
  • اجتناب ‌از ‌هر گونه ‌تضاد ‌منافع ‌(برای‌مثال، ‌داور ‌باید ‌بررسی دست‌ نوشته‌هایی‌ را ‌که ‌با ‌موضوعات‌ آنها‌ اختلاف‌ نظر ‌اصولی دارد ‌و ‌احساس‌ می‌کند ‌نتواند ‌بررسی ‌منصفانه‌ای ‌انجام‌ دهد،
  • نپذیرد. ‌از ‌این ‌موارد ‌می‌توان‌ به ‌پیش‌ داوری‌ علیه ‌مطالعاتی با‌ نتایج ‌نا مطبوع ‌یا ‌وجود ‌رابطه‌ شخصی‌ یا ‌حرفه‌ای ‌نزدیک‌ بین ‌نویسندگان ‌و ‌داور ‌اشاره‌ کرد. ‌در ‌این ‌حالت‌ ممکن ‌است واقع ‌بینی ‌داور ‌به ‌خطر ‌افتد)؛
  • نپذیرفتن ‌دست‌نوشته‌هایی ‌که ‌با‌ حوزه ‌تخصصی ‌داور ‌فاصله دارد؛
  • برخورد ‌جدی ‌با ‌آثار ‌متهم‌ به ‌مواردی ‌مانند ‌تقلب، ‌سرقت ادبی ‌و ‌نادیده ‌گرفتن‌ ملاحظات ‌اخلاقی؛
  • بررسی‌ دست ‌نوشته ‌به ‌سبکی ‌سازنده ‌و ‌آموزشی ‌در مورد نقاط ‌قوت ‌و ‌ضعف ‌آن ‌و ‌عدم ‌ارزیابی‌ ‌طعنه‌آمیز ‌یا ‌مخرب ‌از دست  ‌نوشته‌ نویسندگان؛
  • به ‌کارگیری ‌روش‌های‌ علمی‌ به ‌هنگام ‌ارزیابی‌ نوشته‌ها؛
  • مطالعه ‌و‌ بررسی ‌کافی‌ متون ‌منتشرشده ‌در ‌آن ‌حوزه‌ تخصصی؛
  • بررسی ‌دقیق‌ ارجاعات ‌و ‌تصاویر ‌و ‌دیگر ‌ضمایم؛
  • کمک ‌به ‌نویسنده ‌برای ‌انتقال ‌صریح‌ و ‌واضح ‌پیام ‌خود‌ به خوانندگان؛
  • حفظ ‌محرمانه ‌بودن‌ و ‌رعایت ‌رازداری‌ در خصوص‌ اطلاعات‌ (شخصی‌و‌محتوایی) ؛
  • رعایت ‌انصاف‌ و ‌پرهیز ‌از ‌هرگونه ‌تبعیض ‌(نژاد، ‌مذهب، ‌ملیت،‌ مرتبه ‌دانشگاهی، ‌سن‌ و ‌جنسیت) ؛
  • ارائه ‌بیانی ‌واضح‌ به ‌سردبیر ‌برای‌ تأیید، ‌رد ‌و ‌یا ‌اصلاح‌ دست‌نوشته‌ها؛
  • اتمام ‌داوری ‌مقاله ‌در ‌زمان ‌مقرر؛

 

اخلاقنامه ‌نویسندگان‌ نشریات ‌علمی

 

ابن­ خلدون می­ نویسد: «توجه دانشمندان دانش و هنر به این است که اندیشه­ ها و اندوخته­ های درونی خود را با نوشتن در دل اوراق به یادگار گذارند تا سود آموختن آنها بهره آیندگان شود و مردمی که غایبند نیز از آنها برخوردار شوند». مسئولیت‌ اخلاقی ‌نویسندگان عبارتند از:

  • احراز ‌شرایط ‌علمی‌ لازم ‌و‌ کافی ‌برای ‌انجام ‌پژوهش‌ و ‌تولید علم ‌(تهیه ‌مقاله)؛
  • انتخاب‌ موضوعات‌ مفید ‌و ‌قابل ‌استفاده ‌و ‌پرداختن ‌به ‌مسائل ضروری ‌جامعه؛‌
  • حقیقت‌جویی ‌و ‌شجاعت ‌(کشف‌حقیقت‌ و‌ ارائه ‌واقعیات‌ بدون‌ ترس ‌و ‌نگرانی)؛
  • مشارکت ‌جدی‌ در‌ تحقیق‌ و‌ انجام ‌کار‌ گروهی ‌مفید؛‌
  • معرفی ‌هرگونه ‌کمک‌ مالی ‌و ‌معنوی‌ شخصی‌ یا ‌سازمانی ‌در فرایند ‌پژوهش‌ و ‌اطلاع ‌رسانی ‌دقیق ‌درباره ‌آنها؛
  • اعلام ‌منبع ‌استخراج ‌مقاله ‌اعم‌ از ‌پایان­ نامه ‌یا‌ هرگونه‌ پروژه تحقیقاتی؛
  • توجه ‌به‌ حقوق‌ مادی‌ و ‌معنوی ‌ذینفعان ‌مقاله‌ اعم‌ از ‌همکاران، مشاوران ‌علمی، ‌حامیان ‌مادی،‌ آزمودنی‌های ‌انسانی ‌و ‌درج ‌آن‌ در ‌مقاله ‌ به طور ‌شفاف؛
  • تأمل ‌و ‌تعمق‌ در ‌نگارش ‌دست‌نوشته ‌و ‌ارائه‌ یافته­ ها ‌و ‌پرهیز از ‌شتابزدگی؛‌
  • استفاده ‌از ‌برهان ‌و ‌استدلال ‌کافی ‌برای ‌نتیجه‌گیری؛
  • پرهیز ‌از ‌ارسال ‌همزمان ‌مقاله ‌برای ‌چندین‌ نشریه؛
  • پرهیز ‌از ‌نشر ‌مقاله ‌در ‌چندین ‌نشریه؛
  • نقدپذیری ‌و ‌تحمل ‌نظرهای ‌مخالف؛‌
  • رعایت ‌انصاف ‌و ‌عدالت ‌در ‌تمامی ‌مراحل‌ اجرای‌ پژوهش‌ و‌ نگارش‌ مقاله؛
  • بهره‌گیری‌ از ‌پژوهش‌های‌ مشابه‌ پیشین؛
  • رعایت ‌اصل ‌امانت‌داری ‌در ‌نگارش ‌مقاله؛‌
  • رعایت ‌اصول ‌اخلاقی ‌در ‌ارتباط ‌با ‌آزمودنی‌های ‌انسانی؛‌
  • صداقت‌ و‌ راستگویی ‌و ‌پرهیز ‌از ‌دستکاری ‌داده‌ها ‌و ‌نتایج؛‌
  • رعایت ‌اصل ‌رازداری ‌در ‌گزارش ‌یافته­ ها ‌و ‌نتایج؛
  • رعایت ‌اصل ‌شفافیت ‌در ‌نگارش ‌یافته­ ها ‌و ‌نتایج؛
  • پرهیز ‌از ‌دامن ‌زدن ‌به ‌تعصبات ‌(قومی،‌ دینی، ‌جنسی و ...‌) ‌در نگارش ‌مقاله؛‌
  • پرهیز ‌از ‌عجب‌ و‌ غرور ‌و ‌کوچک‌انگاری ‌کارهای‌ انجام شده مشابه؛
  • رعایت‌ شیوه ‌نگارش‌ استاندارد ‌برای ‌گزارش‌ یافته­ ها‌ و‌ نتایج؛

 

کتابنامه

  • ابن خلدون، عبدالرحمان (1390) مقدمه ابن خلدون، جلد دوم، نشرالکترونیک. تاریخ دسترسی 10 اردیبهشت 1389 از تارنمای .Ketabnak.com
  • ابویی اردکان، محمد، سید آیتالله میرزایی (1389) داوران و اخلاق داوری در مجله­ های علمی ایران،» فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال پنجم، شماره­های 1و 2، ص. 36-47.
  • حری، عباس (1390) اخلاق‌انتشارات‌علمی، تهران: انتشارات تخت جمشید .
  • علیدوستی، سیروس، محمد ابویی اردکان، سید آیتالله میرزایی و فاطمه شیخ شعاعی (1387) «بررسی وضعیت فرایند داوری مقالات در مجات علمی معتبر ایران» پژوهشگاه ملی اطاعات و مدارک علمی ایران (ایرانداک) طرح پژوهشی.
  • قراملکی، احد فرامرز (1388-1389) «اخلاق داوری علمی» فصلنامه علمی-پژوهشی راهبرد فرهنگ، سال دوم، شماره 8، زمستان، سال سوم، ش 9، بهار، ص. 7-19.
  • عباسیان، زهره (1394). COPE: کمیته بین المللی اخلاق نشر.