پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

معرفی نسخه‌های شرح مثنوی تصنیف شاعران و محققان کُرد

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده زبان و ادبیات ، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده زبان و ادبیات. دانشگاه کردستان. سنندج. ایران
3 گروه زبان انگلیسی و زبان شناسی؛ دانشکدۀ زبان و ادبیات، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
10.22034/crtc.2025.517736.1186
چکیده
اندیشه‌ های متعالی مثنوی به‌ رغمِ سادگی زبان و بیان مولانا جلال الدین بلخی به‌‌ سببِ غنای آن نیازمند شرح و بسط است. شاعران و محققان کُرد به‌ صورتِ جدی و گسترده‌ به‌ شرح و توضیح مفاهیم و اندیشه‌ های متعالی وی پرداخته‌ اند. از شرح مثنوی نوشتۀ ملا ادریس بدلیسی، کتاب المعارف سرودۀ شیخ عبدالرحمن طالبانی، المراصد فی کشف المقاصد و هو شرح لدیباجة المثنوی لجلال‌ الدّین الرومی سرودۀ ملا احمد بَرزنجی و شرح مثنوی نوشتۀ ملا حامد بیسارانی نسخه‌ های متعددی در کتابخانه‌ های مختلف نگهداری می‌ شود. وجود این آثار اهمیت شعر و تفکر مولوی در میان مردم کُرد را نشان می‌ دهد ، مخصوصاً وجود شرح مثنوی در قالب شعر فارسی بیانگر میزان رواج آثار مولوی و علاقۀ مردم به‌ تفکر عرفانی و اندیشه‌های متعالی او است. این شرح‌ها و تعدد نسخه‌ های مختلف از هر یک از آنها بیانگر اهمیت تعلیم مثنوی در مکتب‌ های درس و حجره‌ های طلاب است. همچنین نشان می‌ دهد علاوه‌ بر شاعران و محققان، اهل معرفت نیز با مثنوی مولوی انس و الفت داشتند و همدم و رفیق خلوت آنان بوده‌ است .
واژه‌های کلیدی : مولانا جلال الدین بلخی ، مثنوی معنوی، شاعران و محققان کُرد، شرح مثنوی
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Introducing the versions of the commentary on the Masnavi, a poetic work by Kurdish poets and scholars

نویسندگان English

Karavan Othman Ali 1
Teymoor Malmir 2
Ebrahim Badakhshan 3
1 Department of Persian, Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj. Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
3 Associate Professor of Linguistics. Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj. Iran.
چکیده English

The sublime thoughts of Rumi's Masnavi, despite the simplicity of his language and expression, require elaboration due to its richness. Kurdish poets and scholars have extensively expounded on his sublime concepts and thoughts. Numerous copies of commentary on The Masnavi written by Mulla Idris Bedlisi, the Kitab al-Ma'arif composed by Sheikh Abdul Rahman Talabani, Al-Marased fi Kashf al-Maqassed, which is a commentary on the Dibajah al-Masnavi of Jalal al-Din Rumi composed by Mulla Ahmad Barzanji, and the commentary on the Masnavi written by Mulla Hamid Bisarani are kept in various libraries. The existence of these works shows the importance of Rumi's poetry and thought among the Kurdish people, especially the existence of the commentary on The Masnavi written with the employment of Persian poetic forms indicates the extent of the popularity of Rumi's works and the Kurds’ interest in his mystical thinking and transcendental ideas. These commentaries and the multitude of different versions of each of them indicate the importance of teaching The Masnavi in schools and student quarters. It also shows that in addition to poets and scholars, people of knowledge also had a close relationship with Rumi's The Masnavi, and it was their companion and friend in solitude

کلیدواژه‌ها English

"Maulana Jalaluddin Balkhi", "Masnavi Ma`navi", &ldquo
Kurdish poets and scholars&rdquo
Masnavi commentary&rdquo
, &ldquo
Talebani&rdquo
·        انقروی، اسماعیل، 1388، شرح کبیر انقروی بر مثنوی معنوی مولوی، ترجمۀ عصمت ستارزاده، چاپ اول، تهران: نگارستان کتاب.
·        ایوب، خواجه‌، 1377، اسرار الغیوب (شرح مثنوی معنوی)، تصحیح محمّدجواد شریعت، چاپ اوّل، تهران: اساطیر.
·        بدلیسی، ملا ادریس، بی تا، شرح مثنوی، کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شمارۀ نگهداری‌ 4029.
·        برزنجی، شیخ احمد، 1298، المراصد فی کشف المقاصد، کتابخانه‌ شیخ محمّد خال، این نسخه‌ در حال حاضر در کتابخانه‌ مؤسسه ژین در سلیمانیه‌ اقلیم کردستان عراق نگهداری می‌شود، شمارۀ نگهداری 566.
·        برزنجی، شیخ احمد، 1298، المراصد فی کشف المقاصد، کتابخانۀ‌ مولانا در قونیه‌، شمارۀ نگهداری 7749.
·        بیسارانی، ملا حامد، 1281، شرح مثنوی معنوی، شرح دوم، دفتر اوّل تا دفتر پنجم، کتابخانۀ‌ عمومی آیت‌الله‌ العظمی مرعشی نجفی در قم، شمارۀ نگهداری 3706.
·        بیسارانی، ملا حامد، 1288، شرح مثنوی، شرح دوم، دفتر اوّل تا دفتر چهارم، نسخۀ خطی کتابخانۀ‌ مرحوم ملا عبدالرحمن احمدی چاغر، میکروفیلم این نسخه‌ در کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران با شمارۀ‌ 8277 نگهداری می‌شود.
·        بیسارانی، ملا حامد، 1288، شرح مثنوی، شرح دوم، دفتر یک تا دفتر چهارم، نسخۀ خطی کتابخانۀ‌ مرحوم ملا عبدالرحمن احمدی چاغر، بدون شمارۀ نگهداری‌.
·        بیسارانی، ملا حامد، 1290، کتاب المثنوی، شرح دوم، دفتر اوّل تا سوم، کتابخانه‌ استانبول، شمارۀ نگهداری 600f.
·        چلبی، حسن ظریفی، 1389، کاشف الاسرار و مطلع الانوار (شرح ابیاتی از مثنوی معنوی)، تصحیح علیرضا قوجه‌زاده‌، چاپ اوّل، تهران: بین الملل.
·        حسینی، عبدالحمید، 1349، «شرح منظوم هیجده‌ بیت نخستین مثنوی مولوی از شیخ عبدالرحمن خالصی»، زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، 22 (94): 241-257.
·        خالدی، محمّد، 1373، تصحیح شرح مثنوی بیسارانی و مقایسۀ آن با برخی شروح معتبر، رسالۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
·        خالص، تصنیف حضرت مولانا شیخ عبدالرحمن طالبانی، 2014، کتاب المعارف (شرح مثنوی مولانای رومی)، ترجمۀ‌ اشعار از فارسی‌ به‌ کُردی: انور سلطانی، تصحیح و تحشیه‌ و شرح عرفانی‌ کُردی به‌ فارسی توسط محمد علی سلطانی، چاپ اوّل، اربیل: آکادمی کُردی.
·        خوارزمی، کمال‌الدّین حسین، 1384، جواهر الاسرار و زواهر الانوار، تصحیح محمّد جواد شریعت، چاپ اوّل، تهران: اساطیر.
·        زرین‌کوب، عبدالحسین، 1389، نردبان شکسته، چاپ چهارم، تهران: سخن.
·        زمانی، کریم، 1398، شرح مثنوی معنوی، چاپ هفتم، تهران: اطلاعات.
·        سبزواری، حاج ملا هادی، 1285، شرح مثنوی، به‌ کوشش مصطفی بروجردی، چاپ اوّل، تهران: کتابخانۀ سنایی.
·        سروری، مصلح‌الدّین ‌مصطفی ‌بن ‌عبدالله، 1400، شرح مثنوی سروری، تصحیح زهیر طیب، چاپ اوّل، تهران: انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه‌های خطی ایران.
·        سلماسی‌زاده‌، جواد، 1374، تفسیر مثنوی مولوی براساس تفسیر رینو الین نیکلسُن و فاتح الابیات و روح المثنوی، چاپ سوم، تهران: اقبال.
·        شهیدی، جعفر، 1373، شرح مثنوی شریف، جلد چهارم، چاپ اوّل، تهران: علمی و فرهنگی.
·        شیرازی، شاه داعی‌الی الله، 1985، شرح مثنوی معنوی، تصحیح محمّد نذیر رانجها، جلد اوّل و دوم، اسلام آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1257، دیوان و منظومه‌ شیخ فاضل و مرشد کامل، حضرة شیخ عبدالرحمن الطالبانی، کتابخانۀ‌ سلیمانیه‌ قسمت الحاج محمود افندی در استانبول، بدون شمارۀ نگهداری.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1264، الرّسالة الشارحة لبعض ابیات المثنوی، نسخه‌ کتابخانۀ‌ دار المخطوطات صدام، بغداد، بدون شمارۀ نگهداری‌.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1266، الرّسالة الشارحة‌ لبعض ابیات المثنوی من کلام قطب العارفین غوث الواصلین محّب المشتاقین معین الغربا شیخ الشیوّخی جناب شیخ عبدالرحمن القادری، کتابخانۀ‌ بنکۀ ژین در سلیمانیه‌ اقلیم کردستان عراق، بدون شمارۀ نگهداری‌‌.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1270، کتاب المعارف فی شرح مثنوی الشریف، کتابخانۀ‌ ملی در بیت المقدس، شمارۀ نگهداری (28=ms. Yah. Ar. 1147).
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1273، مجموعه‌ (شرح هژده‌ بیت مثنوی من الفاتحة از کلام زبدۀ العارفین شیخ عبدالرحمن الطالبانی)، کتابخانۀ‌ مجلس شورای اسلامی ایران، تهران، شمارۀ نگهداری 2344.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1274، دیوان و شرح المنظوم مبیّن السرّ المکتوم غوث الزمان، قطب الارکان الشیخ الشیخ عبدالرحمن، کتابخانۀ سلیمانیه‌ در استانبول ترکیه‌، شمارۀ نگهداری 1291.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1290، مجموعه (برای شاهزاده‌ مؤید الدّوله‌ و موسوم به‌ طهماسب میرزا الحاکم به‌ کرمانشاهان)، کتابخانۀ‌ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، بخش دیجیتال، تهران، شمارۀ نگهداری 3095.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1387، جذبۀ عشق (دیوان حضر‌ت مولانا شیخ عبدالرحمن خالصی القادری طالبانی کُرد)، به کوشش شیخ مُلا محمود زنگنه، چاپ دو‌م‌، سنندج: فقیر حاج محمود محمّدی طالبانی القادری.
·        طالبانی، عبدالرحمن، بی تا، مجموعه، کتابخانۀ سلیمانیه‌ استانبول در ترکیه‌، شمارۀ نگهداری 4-1-2242.
·        الطالبانی، عبدالرحمن، 2016، کتاب المعارف (شرح المثنوی لمولانا جلال‌الدّین الرومی‌)، ترجمۀ ملا عبداللطیف باموکی، الطبعة الاوّلی، أربیل‌: مکتب التفسیر للنشر و الإعلان.
·        الطالبانی، عبدالرحمن، 2003، فی التصوف و الطریقة‌ و الأشعار الصوفیة‌، تصحیح مکرم طالبانی، الجزء الاوّل، الطبعة الاوّلی، سلیمانیة:‌ مطبعة‌ خاک.
·        الطالبانی، عبدالرحمن، 2004، کتاب المعارف فی شرح المثنوی الشریف‌ لمولانا الشیخ جلال‌الدّین الرومی‌، تصحیح مکرم طالبانی، الجزء الثانی، الطبعة الاوّلی، سلیمانیة:‌ مطبعة‌ خاک.
·        الطالبانی، عبدالرحمن، 2005، حول مفهوم وحدة الوجود‌، تصحیح مکرم طالبانی، الجزء الثالث، الطبعة الاوّلی، سلیمانیة:‌ مطبعة‌ خاک.
·        عماد حالی، حاج میرزا محسن، 1356، ره‌ آورد معنوی (شرح ابیات و حکایات و مطالب مشکله‌ مثنوی مولوی)، مقدمه‌ احمد خوشنویس «عماء»، چاپ اوّل، تهران: مؤسسه‌ مطبوعاتی عطایی.
·        طالبانی، عبدالرحمن، 1274، دیوان، کتابخانۀ‌ سلیمانیه‌ استانبول ترکیه‌، شمارۀ نگهداری 123.
·        فروزانفر، بدیع‌الزمان، 1367، شرح مثنوی شریف، چاپ چهارم، تهران: زوّار.
·        لاهوری، محمّدرضا، 1381، مکاشفات رضوی در شرح مثنوی معنوی، تصحیح رضا روحانی، چاپ اوّل، تهران: سروش.
·        نثری، موسی، 1315-1319، نثر و شرح مثنوی مولانا جلال‌الدّین محمّد بلخی رومی، تصحیح محمد رمضانی، چاپ اوّل، تهران: کُلالۀ خاور.
·        نظامی عنبران، مهناز و مشتاقمهر، رحمان، 1403، مآخذ نویافتۀ 70 رباعی دخیل با سرایندگان ناشناس در دیوان کبیر. پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)، 3(1)، 168-204.
·        نعیم، محمّد، 1387، شرح مثنوی، تصحیح و تحقیق علی اوجبی، چاپ اوّل، تهران: موزه‌ و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی ایران.
·        نقشبندی، عبدالستّار، 1386، «معرّفی شخصیّت و آثارِ علامه‌ ملا حامد کاتب الأسرارِ بیسارانی با تکیه‌ بر تعلیقاتِ او بر مثنوی معنوی»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کُردستان.
·        نقشبندی، عبدالستّار، 1400، «معرّفی تنها نسخۀ شرح نخستِ ملا حامد بیسارانی بر مثنوی معنوی»، فصلنامه‌‌ تخصصی اسناد و نسخه‌های خطی مناطق کُردنشین، 6 (17): 83-100.
·        نقشبندی، عبدالستّار و شیری، قهرمان، 1398، «معرّفی نسخِ خطی شرح ملا حامد بیسارانی بر مثنوی معنوی و بررسی محتوایی و سبکی آن»، فصلنامه‌‌ تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 12 ( 45): 241-262.
·        نیکلسون، رینولد الین، 1374، شرح مثنوی معنوی مولوی، ترجمۀ حسن لاهوتی، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
·        هُمایی، جلال‌الدّین، 1360، تفسیر مثنوی مولوی (داستان قلعۀ ذات الصُّوَر یا دز هوش‌رُبا)، چاپ سوم، تهران: آگاه.
دوره 5، شماره 1 - شماره پیاپی 9
فروردین 1405
صفحه 213-247

  • تاریخ دریافت 03 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 01 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405