https://www.codicology.ir/ پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی) fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://www.codicology.ir/article_243061.html انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران با راه اندازی صفحه سرمایه پذیری اجتماعی، امکان کسب حمایت عمومی از پروژه های تحقیق، تصحیح، مطالعه و گردآوری و حفاظت و مرمت از نسخه های خطی را ایجاد و مشارکت در این محیط را به همه افراد و موسسات فعال در این زمینه تخصصی توصیه می‌کند. https://www.codicology.ir/article_217708.html تاریخ حیدری، از متون تاریخی دورۀ صفوی است که توسط میرحیدر بن علی بن محمود حسینی رازی، یکی از مؤلفان و مورخان نیمه اوّل سدۀ یازدهم هجری، به رشته تحریر درآمده است. کتاب مجمع التواریخ یا زبدة التواریخ یا تاریخ حیدری، تاریخی عمومی و تألیفی نامنظم است از تاریخ ایران و سلاجقه آسیای صغیر و خانان قریم(کریم) و عثمانیان و شاهان مسلمان هند. این اثر، پنج باب دارد و این پنج باب، جلد اول کتاب را تشکیل می‌دهند و راجع به پیامبران، خلفا و پادشاهان است. جلد دوم نیز باید در مورد «حکیمان و دانشمندان و سرایندگان» باشد.این پژوهش بر آن است تا ضمن معرفی نویسنده و اثر او، به معرفی نسخ و ویژگی‌های سبکی در سه سطح زبانی، ادبی و فکری بپردازد. در سطح زبانی، ویژگی‌های صرفی و نحوی کتاب، بررسی شده است. در سطح ادبی، صنایع بدیع لفظی و معنوی و همچنین نمود علم بیان و معانی واکاوی شده‌‌اند و در نهایت به ویژگی‌های فکری اثر نیز اشاره‌ای شده است. https://www.codicology.ir/article_217773.html حماسه‌های منثور فارسی، جریان ادبی مستقلّی در تاریخ ادبیّات ایران به شمار می‌آیند که برخلاف پیشینۀ بسیار، محتوای غنی، ساختار منسجم و تنوّع و تعدّدشان نتوانسته‌اند به مانند حماسه‌های منظوم، محلّی از اعتبار داشته باشند، لذا چنان‌که باید به معرّفی و احصای آن‌ها پرداخته‌ نشده است. پیلتن‌نامه یکی از روایت‌های جریان ادبی یادشده است که داستان‌پردازی با نام «عبدالرّحمن مراغی» آن را به احتمال در اواخر قرن نهم هجری تألیف کرده است. در این پژوهش برای نخستین بار کوشیده شد تا بر پایۀ مطالعۀ تنها دست‌نویس موجود پیلتن‌نامه به تاریخ تحریر 972 ه.ق. پس از پیشگفتاری، در دو بخش به روش توصیفی - تحلیلی ، نخست وجوه نسخه‌شناختی پیلتن‌نامه بررسی شده و سپس گزارشی از مشخّصات متن‌شناسی آن در هفت پاره به دست داده شود. از آن‌جایی که پیلتن‌نامه قدمتی قابل ملاحظه و محتوایی نسبتاً غنی دارد و هم‌چنین هویّت راوی آذربایجانی آن نیز شناخته شده است، می‌تواند در تدوین تاریخ حماسه‌های منثور فارسی و ارائۀ داده‌های قابل توجّه برای پژوهشگران، منبع ارزشمندی محسوب شود. https://www.codicology.ir/article_224682.html ابوالبقا، احمد کاسانی، تصحیح نسخۀ خطی، جامع‌المقامات https://www.codicology.ir/article_234164.html از تفسیرِ عرفانی شیخ نجم الدین رازی، موسوم به بحرالحقائق که تأویلات او از قرآن به زبان عربی است، دو روایت یا دو گونه نگارش در دست است. نخست، گونه ای تفصیلی و با قدمت بیشترکه البته بسیار ناقص و با افتادگی های فراوان است، و دیگر گونه ای اختصاری، با انسجام و پختگی بیشتر و تعداد نمونه نسخه های فراوان. از دستۀ نخست تاکنون تنها سه نمونه در دسترس است، ولی از دستۀ دیگر، در بیشتر کتابخانه های جهان، نمونه هایی یافت می شود. سبک نگارش این دو دسته نیز متفاوت است. دستۀ اول که به نظر می رسد تجربه های آغازین مفسّر است، مملوّ است از نقل احادیث ، اخبار و اشعارِ منتخب از دیگر کتب تفسیری و بویژه کتاب الکشف والبیان ثعلبی که براحتی قابل ردّگیری و تفکیک است، ولی در دستۀ دوم، مفسّر مستقیما وارد مباحث عرفانی و تأویلات خود از آیات قرآن شده واین تأویلات را تا سورۀ النجم ادامه داده است. پژوهش حاضر، با تمرکز بر این وجوه نسخه‌شناختی، کوشیده است تا از خلال داده‌های عینی و قابل اتّکا، تحلیلی روشمند از این تفسیر ارائه دهد؛ تحلیلی که هم در حوزه تاریخ تفکر عرفانی و هم در سنت تفسیر قرآن در ایران، خود مقدمۀ تحلیل های دیگر خواهد بود . https://www.codicology.ir/article_228097.html چکیدهاین مقاله به معرفی و بررسی نسخة خطی گزیده‌‌ای از اشعار فارسی محمد قطب شاه(حک: 1035- 1020ق) متعلق به اوایل قرن 11‌ق که در 19 برگ( 38 صفحه)کتابت شده، اختصاص یافته است. تنها نسخة موجود از این اثر که تاکنون تصحیح نشده است با عنوان«دیوان ظل‌الله»در کتابخانة‌ مجلس شورای اسلامی نگهداری می‌شود. این پژوهش افزون بر معرفی و بررسی این نسخه؛ به شخصیت ادبی خالق آن پرداخته و با تصحیح انتقادی نمونه‌هایی از اشعار او به پایان می‌رسد.روش تحقیق در این مقاله توصیفی- تحلیلی با استناد به نسخة خطی و منابع کتابخانه‌‌ای است و دستاورد پژوهش حاکی از آن است که اطلاق نام« دیوان ظل‌الله» بر این دست‌نوشته صحیح نیست و در واقع باید آنرا گزیده‌ای دانست از اشعار محمد قطب شاه. با توجه به کیفیت فیزیکی نسخه و دست‌نوشتة مالک پیشین آن می‌توان احتمال داد که نسخه از دکن به ایران و شهر مشهد منتقل و در شرایط مناسبی نگهداری شده است. افزون بر این، بررسی‌ محتوای نسخه نشان از آشنایی و تبحر محمد قطب‌شاه به زبان فارسی دارد و مرثیه‌های او نیز بیانگر ساختار فکری شاعر و نفوذ فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی در قلمرو قطب‌شاهیان است.کلید واژه: نسخ‌خطی، نسخه‌شناسی، ظل‌الله، گزیده، محمد‌قطب‌شاه، دکن. https://www.codicology.ir/article_228866.html نسخۀ خطی موسوم به «اعتصام المرید فی توضیح معضلات کلام‌الله المجید» به قلم زین‌العابدین بن محمدعلی سبزواری اصفهانی در ذیقعده سال ۱۲۷۶ هجری قمری نگاشته شده است که به شرح و توضیح واژگان دشوار قرآن اختصاص دارد و تنها نسخۀ موجود از آن، در کتابخانۀ آیت‌الله گلپایگانی قم با شماره ۱۰۲-۱/ ۱۰۲ نگهداری می‌شود. زین‌العابدین سبزواری از نوادگان محقق سبزواری (۱۰۱۷-۱۰۹۰ ق) و از ادبای شیعه در سدۀ سیزدهم است که حدود دو هزار واژه از قرآن مجید را گردآوری و در این کتاب به زبان عربی شرح داده است. واژگان مورد تحقیق بر اساس نظام الفبایی و با نخستین حرف و حرکات اول کلمه (فتحه - ضمه - کسره) تنظیم و پس از مقدمه، متن نسخه به 28 باب تقسیم شده که هر باب شامل سه فصل است. این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی، باهدف معرفی نسخۀ مذکور و نگارندۀ آن، به تحلیل اجمالی محتوای کتاب می‌پردازد تا ضمن تسهیل مطالعۀ این اثر برای علاقه‌مندان و پژوهشگران حوزۀ ادبیات و علوم قرآنی، زمینه‌ساز جستارهای آینده شود. باتوجه‌به اینکه قوی‌ترین نقل‌ها در شرح واژگان قرآن مجید، بیان اهل‌بیت علیهم‌السلام است، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مؤلف با رویکرد عرفان و کلام شیعی و تکیه بر منابع معتبر و آثار روایی، تلاش کرده خلأ موجود در معاجم زمان خود را پر کند که این کار به‌نوعی بیانگر وجه تمایز و برتری این اثر نسبت به سایر تحقیقات مشابه است. همچنین؛ استناد نویسنده به مثال‌ها و شواهد قرآنی، حدیث، شعر و امثال، اثر کم‌نظیر و ارزنده‌ای را پدید آورده است. https://www.codicology.ir/article_228872.html در این مقاله به نقد و بررسی دیوان سنایی به تصحیح محمّدرضا برزگر خالقی پرداخته‌‌ایم و برای این منظور بخش قطعات این تصحیح به صورت موردی بررسی شده است. انتقادات وارد به این تصحیح در 8 عنوان کلّی دسته‌بندی شده‌اند که شامل تبعیّت بی چون و چرا از یک نسخه، بدخوانی بعضی دستنویس‌ها، برگزیدن ضبط مرجوح و بعضاً خارج از وزن و اشتباه، ضبط یک شعر در دو جای دیوان، ذکر نکردن بعضی نسخه‌بدل‌های مهم، ترتیب نادرست ابیات در بعضی از قطعات، ناپیراستگی دیوان از اشعار سایر گویندگان و اغلاط چاپی است؛ سپس به صورت جزئی و بیت به بیت قطعات این دیوان را بررسی کرده‌ایم و 23 مصداق برای این 8 عنوان کلّی ذکر کرده‌ایم. گفتنی است در پایان هر مورد، صورت صحیح بیت یا ابیات بر اساس دستنویس‌ها ارائه شده است. معیار ما برای نقد این تصحیح مسائل سبکی و زبانی، وزن، قافیه و ضبط اشعار در دستنویس‌ها بوده است. https://www.codicology.ir/article_241927.html موضوع: با توجه به گسترش فرهنگ وقف در دوره صفویه و بالابودن تعداد قرآن‎های وقفی این دوره به بارگاه منور رضوی، طی انجام این تحقیق به بررسی و پژوهش وقف‌نامه‌‌های این قرآنها از جنبه‌های مختلف پرداخته می شود.اهداف: بررسی و تحلیل ساختار و محتوای ادبی و فقهی، میزان فصاحت و بلاغت یادداشت‌های وقف در قرآن‌های خطی دوره صفویه در کتابخانه آستان قدس است.روش تحقیق: در پژوهش حاضر از روش پیمایشی با رویکرد توصیفی- تحلیلی استفاده شده و یادداشت وقف در ۶۶ نسخه خطی قرآن مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. یافته های تحقیق: بیشترین فراوانی در بکاربردن دیباچه با 73% و کمترین آن با 41% در بکاربردن جملات بعدیه است. تقریباً اکثر کاتبان وقفنامه ها در دورۀ صفویه مقید بودند که از عبارت دیباچه در ابتدای یادداشت استفاده کنند. حدود نیمی از یادداشت‌های وقف، دارای خطبه آغازین (حمدیه و تصلیه) است. به کار بردن این عبارت در ابتدای یادداشت وقف از آیین اسلام و مذهب تشیع رایج در دوران صفوی و احترام و علاقه به ائمه اثنی عشری نشأت میگرفته است. نثر ادبی و روان با 62% بیشترین فراوانی و نثر تحریری با 9% کمترین فراوانی را داشته‌اند. بیشترین فراوانی. اکثر یادداشت‌ها دیوانی است و توسط دانشمندان، منشیان و کاتبان دربار نوشته شده و از فصاحت و بلاغت بسیار برخوردار است. در بیش از نیمی از یادداشت‌های وقف قرآن هدف وقف ذکر شده و اکثرا با عبارت « بجهت روضه مبارکه امام رضا (ع) » بر مکان وقف تاکید شده است https://www.codicology.ir/article_242827.html اندیشه‌ های متعالی مثنوی به‌ رغمِ سادگی زبان و بیان مولانا جلال الدین بلخی به‌‌ سببِ غنای آن نیازمند شرح و بسط است. شاعران و محققان کُرد به‌ صورتِ جدی و گسترده‌ به‌ شرح و توضیح مفاهیم و اندیشه‌ های متعالی وی پرداخته‌ اند. از شرح مثنوی نوشتۀ ملا ادریس بدلیسی، کتاب المعارف سرودۀ شیخ عبدالرحمن طالبانی، المراصد فی کشف المقاصد و هو شرح لدیباجة المثنوی لجلال‌ الدّین الرومی سرودۀ ملا احمد بَرزنجی و شرح مثنوی نوشتۀ ملا حامد بیسارانی نسخه‌ های متعددی در کتابخانه‌ های مختلف نگهداری می‌ شود. وجود این آثار اهمیت شعر و تفکر مولوی در میان مردم کُرد را نشان می‌ دهد ، مخصوصاً وجود شرح مثنوی در قالب شعر فارسی بیانگر میزان رواج آثار مولوی و علاقۀ مردم به‌ تفکر عرفانی و اندیشه‌های متعالی او است. این شرح‌ها و تعدد نسخه‌ های مختلف از هر یک از آنها بیانگر اهمیت تعلیم مثنوی در مکتب‌ های درس و حجره‌ های طلاب است. همچنین نشان می‌ دهد علاوه‌ بر شاعران و محققان، اهل معرفت نیز با مثنوی مولوی انس و الفت داشتند و همدم و رفیق خلوت آنان بوده‌ است .واژه‌های کلیدی : مولانا جلال الدین بلخی ، مثنوی معنوی، شاعران و محققان کُرد، شرح مثنوی https://www.codicology.ir/article_243057.html در تصحیح متن شاهنامه فردوسی، قرائت و ضبط «پُرمایه » در «گاو پُرمایه / بَرمایه » - که فریدون را دایگی کرده و او را به شیر خود پرورانده‌است- برپایه گویش خراسانی، معنایی کهن و رایج دارد. فردوسی، سخنوری خراسانی است و در خوانش شاهنامه به این نکته باید پیوسته توجه داشت. شاهنامه پژوهان، این واژه را «بَرمایه » خوانده و برپایه این انتخاب، معنای اوستایی و پهلوی بَرمایه را مورد بررسی قرار داده‌اند. استفاده از واژه‌ها و ویژگی‌های کهن حفظ شده در زبان‌ها و گویش‌های محلی، یکی از راه‌های معتبر برای فهم دشوار‌ی‌های زبانی شاهنامه و دیگر متون کهن فارسی است . شارحان شاهنامه و فرهنگ‌های عمومی و تخصصی مربوط به آن، به معنایی که بر اساس گونه گویشی خراسان، بدست می‌آید اشاره نکرده‌اند. از بین شاهنامه‌شناسان معاصر، استاد جلال متینی بدرستی، ضبط «پُرمایه » را برگزیده امّا به معنای مطرح در این نوشتار، اشاره نکرده‌اند. ضمن فضلِ تقدّمِ استاد متینی مبنی بر طرح روایت «گاو پُرمایه»، در این مقاله بر اساس اصلِ «جابجایی اساطیر» و اصلِ « اصالتِ سخن» فردوسی و دلایل نسخه شناسی، ضبط «پُرمایه »، ارجح و براساس گونه گویشی خراسان (رضوی و جنوبی)، « پُرمایه» را در «گاوِ پُرمایه » به معنی گاوی که دارای پستان بزرگ و مجازاً پرشیر است، شناخته ایم. https://www.codicology.ir/article_243240.html میرزا نعمت‌خان عالی شیرازی از شاعران و نویسندگان برجستۀ سبک هندی در دورۀ گورکانیان، در نیمۀ دوم قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری قمری است. با وجود جایگاه ادبی او، نبود نسخه‌ای منقَّح و مصحَّح از دیوانش موجب ناشناخته‌ماندن آثار او در مطالعات معاصر شده‌است. این مقاله با هدف نسخه‌شناسی دیوان، به معرفی و تحلیل ده نسخۀ خطّی باقی‌مانده از اشعار او پرداخته‌است. این نسخه‌ها که در کتابخانه‌هایی در هند، ایران، انگلستان، تاجیکستان و پاکستان نگهداری می‌شوند، شامل قالب‌های متنوّعی از جمله غزلیّات، قصاید، رباعیّات، هجویّات و لطائف، مادّه‌تاریخ‌ها، لغز و معمّا هستند. در این پژوهش، بررسی نسخه‌ها از حیث ویژگی‌های فیزیکی، تاریخ کتابت، میزان جامعیّت، خوانایی، صحّت نگارشی و نسبت‌ها و مقایسات میان‌نسخه‌ای انجام شده‌است. نتایج نشان‌می‌دهد نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ خدابخش پتنا که در سال ۱۱۱۰هـ.ق. و در زمان حیات شاعر کتابت شده، به دلیل برخورداری از جامعیّت، صحّت نگارش، رسم‌الخطّ مناسب، آغاز و انجام کامل و داشتن کاتب مشخّص، معتبرترین نسخۀ موجود به‌شمارمی‌رود. با این‌حال، برخی خوانش‌های دقیق‌تر و کامل‌تر در سایر نسخه‌ها نیز دیده‌می‌شود که در ارزش‌گذاری و تحلیل نهایی نسخ مؤثّر است. این پژوهش با روشن‌کردن وضعیّت موجودِ نسخ، گامی در جهت بازیابی، معرفی و زمینۀ پژوهش‌های بعدی در حوزۀ متون مهجور شعر فارسی فراهم می‌سازد.