ناشر: انتشارات تراث اسلامی دارالتراث
دوره و شماره: دوره 4، شماره 2 - شماره پیاپی 8، مهر 1404، صفحه 1-292 
سخن سردبیر نسخه شناسی

تولید محتوا با نسخه های خطی

صفحه 1-4

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.229052

زهیر طیب

چکیده تولید و تأمین محتوا در فضای مجازی، حکم دم و بازدم را برای کنشگران این عرصه دارد. امروزه در هر وجهی از زندگی آدمی، چهره‌ها و بازیگرانی وجود دارند که ورزش، موسیقی، سینما، سبک زندگی، سفر، آشپزی، فناوری، صنعت و جنبه های درونی آدمی و مانند آن را موضوع تامین محتوا و جلب مخاطب عمومی می‌کنند. بنگاههای تامین محتوا، کانالهای مختلفی را به صورت حرفه‌ای راه‌اندازی و اداره کرده و اشخاص و متخصصان هر حوزه نیز با بهره‌گیری از قابلیت فضای مجازی، کانالهای شخصی خود را در معرض بازدید و پسند عمومی قرار می دهند.
نسخه های خطی و اسناد کهن، منبعی فیاض و چشمه‌ای خروشان برای فعالان و علاقمندان این حوزه فرهنگی و هنری است تا با تمرکز و تولید و تامین محتوا دربارۀ آن، هم رسالتی فرهنگی و تاریخی را عهده‌دار شوند و هم در زمینه‌ای بکر، بدیع و کمتر کارشده، تواناییهای خود را در عرصه جذب مخاطب بیازمایند. رویکرد مثبت عمومی به این حوزه، علاقه مردم به نسخه های خطی، رازآلود بودن و ماهیت اکتشافی این حوزه از پژوهشهای علمی، مطابق با مؤلفه‌های اقتصاد دیجیتال و سرگرمی و منطبق بر مدل کسب و کار تامین محتوای مجازی است.
در این میان امّا توجه به نکاتی برای علاقمندان و کنشگران این حوزه بایسته است :

متوجه چالش های این حوزه قبل از ورود باشید و برای آنها برنامه ریزی کنید: دسترسی به نسخه های خطی و مخازن مخطوطات، معمولا نیازمند هماهنگی های اولیه است. پس قبل از شروع، این عامل مهم را در نظر بگیرید وبرای آن بودجه زمانی و پیش بینی برنامه ای داشته باشید.
ضعف روایتگری را جبران کنید: درستی و جذابیت، دو رکن مهم محتوای قابل تولید در این حوزه است. از وجود یک مشاور علمی کارا و با سابقه استفاده کنید و بی‌گدار به آب نزنید. در فضایی که برخی از پژوهشگران نیز به ورطۀ خطاهای پژوهشی در می غلتند، تکلیف محتواسازانی که بدون تجربه و تخصص وافر و بی بهره از مشاوران علمی به تولید محتوا در این زمینه دست بزنند روشن است. لطفاً داده های نادرست را وارد فرهنگ عمومی نکنید.
فرم و محتوای همه پسند عرضه کنید: داستان محور و تصویری، تولید محتوا کنید. از قالبهای متنوع مانند پادکست کوتاه، اینفوگرافی و مانند آن بهره بگیرید. خود را در موقعیتهای تاریخی نزدیک به اثر قرار دهید و بکوشید که هم زمانی و هم مکانی اتاق بیفتد.
فهرست موضوعی از نسخه های خطی منتخب داشته باشید: این امر کمک می کند تا به فراخور رویدادها بتوانید محتواهای جذاب و مرتبطی تولید کنید و از جامعه مخاطبان خود عقب نیفتید.
حامیان فرهنگی مادی و معنوی خود را پیدا کنید: کتابخانه ها و موسسات و مراکز فرهنگی برای نمود و عرضه خود در صحنه مجازی، بودجه‌هایی برای مصرف دارند. با روابط عمومی ها ارتباط فعالی بگیرید و از حامیان تجاری و فرهنگ دوست دیگر نیز غافل نشوید.
اخلاق علمی و رسانه ای را رعایت کنید: محتوای نسخه های خطی، فیلتر نشده اند. شما هستید که باید انتخاب کنید طرح چه مطالبی در عرصه افکار عمومی، اخلاقی و صحیح است و چه مسائلی نباید منتشر شود. خود نظارتی را الگوی خود قرار دهید.
قبل از شروع، به نمونه های الهام بخش نگاه کنید: از آنها بهره ببرید اما به آنها اکتفا نکنید و پیش بروید.

 

@Getty Museum Manuscripts (YouTube)
@manuscriptsetc (Instagram)
@SexycodicologyNet (YouTube)
@Spanish Antiphoner: Codicology and Paleography (YouTube)
@teachingcodex (Instagram)
@The ABCs of Codicology: Describing Manuscripts for Beginners (YouTube)
@uofgcodicologist (Instagram)
@visions_of_manuscripts (Instagram)

پایان

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

مقایسه تطبیقی تاریخ حیدری اثر حسینی رازی با تاریخ الفی تتوی

صفحه 5-21

https://doi.org/10.22034/crtc.2024.433685.1130

سید حسین حسینی صدیق، الهام ملک زاده

چکیده تاریخ حیدری، از متون تاریخی دوره صفوی است که توسط میرحیدر بن علی بن محمود حسینی رازی، یکی از مؤلفان و مورخان نیمه اوّل سده یازدهم هجری، به رشته تحریر درآمده است. کتاب مجمع التواریخ یا زبدة التواریخ یا تاریخ حیدری، تاریخی عمومی و تألیفی نامنظم است از تاریخ ایران و سلاجقه آسیای صغیر و خانان قریم (کریم) و عثمانیان و شاهان مسلمان هند. این اثر شامل پنج باب است. این پنج باب جلد اول را تشکیل می‌دهند که در مورد پیامبران، خلفا و پادشاهان است و بایستی جلد دوم در مورد حکیمان و دانشمندان و سرایندگان، باشد. منابع مورد استفاده تاریخ حیدری که خود نیز در مقدمه به آن اشاره کرده، بسیار زیاد است؛ یکی ازاین منابع، تاریخ الفی تتوی است.
در این پژوهش تلاش می‌شود ضمن معرفی نویسنده و نسخه تاریخ حیدری ، با استفاده از روش تطبیقی – تحلیلی، به بررسی تاریخ‌نگاری و مقایسه دو اثر تاریخ حیدری و تاریخ الفی تتوی پرداخته و تفاوت‌های احتمالی و کاستی‌های دو اثر مشخص شود. دستاورد حاصل از این پژوهش مبین این نکته است که مؤلف تاریخ حیدری بخش عمدة کتاب خود را از تاریخ الفی برداشت کرده است. صرفأ مهم‌ترین دلیل تفاوت این دو اثر را باید در اهداف تاریخ‌‌نگارانه این دو مؤلف جستجو کرد.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

نسخه‌شناسی تفسیر کهن البصائر فی الوجوه و النظایر

صفحه 22-52

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.488869.1169

رحیمه ببرکته شمشیری، میلاد جعفرپور

چکیده البصائر فی الوجوه و النظائر عنوان اثری فارسی به خامۀ ابوالفضائل محمّد بن حسین مَعینی (م 537 ه‍) است که به تبیین مباحث علوم قرآنی، به‌ویژه موضوع وجوه و نظایر پرداخته است. در این پژوهش که به صورت کتابخانه‌ای و به روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده است، ضمن معرّفی تفصیلی البصائر و دست‌نویس‌های آن، با تمرکز بر کهن‌ترین نُسخۀ البصائر مشخّصات، رسم‌الخطّ و جزییّات سبک‌شناختی آن نیز گزارش شده است و برخی تسامحات مرتبط با معرفی این منبع و مؤلف آن نیز نقد و بررسی شده‌اند. هدف از معرّفی البصائر و دست‌نوشته‌های آن، به عنوان مأخذی قابل ملاحظه در حوزه واژه‌شناسی و تفسیر قرآن کریم، بیان ضرورت احیای این میراث مکتوب زبان فارسی است که گستردگی اطلاعاتش بیش از کتاب های هم موضوع پیش از خود است.
البصائر فی الوجوه و النظایر عنوان اثری فارسی به خامۀ ابوالفضائل محمّد بن حسین مَعینی (م 537 ه‍) است که به تبیین مباحث علوم قرآنی، به‌ویژه موضوع وجوه و نظایر پرداخته است. در این پژوهش که به صورت کتابخانه‌ای و به روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده است، ضمن معرّفی تفصیلی البصائر و دست‌نویس‌های آن، با تمرکز بر کهن‌ترین نُسخۀ البصائر مشخّصات، رسم‌الخطّ و جزئیات سبکشناختی آن نیز گزارش شده است و برخی تسامحات مرتبط با معرفی این منبع و مؤلف آن نیز نقد و بررسی شده اند. هدف ازمعرفی البصائر و دستنوشته های آن، به عنوان مأخذی قابل ملاحظه در حوزه واژه شناسی و تفسیر قرآن کریم، بیان ضرورت احیای این میراث مکتوب زبان فارسی است که گستردگی اطلاعاتش بیش از کتابهای هم موضوع پیش از آن است. 

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

معرفی نسخه خطی «گلستان ارم»، روایتی نویافته از قصۀ سیف‌الملوک و بدیع‌الجمال

صفحه 53-77

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.489897.1171

کتایون بهارلویی، محبوبه خراسانی، مهرداد چترایی عزیزآبادی، مرتضی رشیدی

چکیده گلستان ارم روایتی نویافته از داستان سیف‌الملوک و بدیع‌الجمال در هزار و یک‌ شب است که در قرن یازدهم هجری، تحریر شده است. در پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی به معرفی این اثر، مهم‌ترین ویژگی‌های سبک‌شناسی آن و مقایسۀ آن با روایت هزار و یک شب و هزار و یک روز پرداخته ‌شده‌ است. یافته‌های این پژوهش نشان ‌می‌دهد که «گلستان ارم» پیش از قدیمی‌ترین ترجمۀ فارسی هزار و یک شب (نسخه هنریه) نوشته ‌شده ‌است. یکسانی شیوۀ آغاز و پایان و اشتراک اغلب حوادث داستانی گلستان ارم با روایت هزار و یک شب و تطابق حداقلی آن با همین داستان در هزار و یک روز، احتمال بازنویسی داستان سیف‌الملوک و بدیع‌الجمال در هزار و یک شب را از روی گلستان ارم افزایش ‌می‌دهد.همچنین استفاده از زبان کهن، ساخت‌های دستوری خاص و وفور عناصر بلاغی چون تشبیه، کنایه، استعاره، توصیف، مبالغه، مجاز، تنسیق‌الصفات، ضرب‌المثل و استشهاد به اشعار، این اثر را در حوزۀ نثر بینابین قرار می‌دهد. اغلب کنایات در این اثر از نوع فعلی، تشبیهات از نوع مفصل و استعارات از نوع مصرّحه است.همچنین درج 274 بیت و 6 مصرع در این اثر، مبین تسلط مؤلف بر دواوین شعری است.ابیات متعلق به سعدی (14 بیت)، جامی، هلالی جغتایی، امیر خسرو دهلوی، حافظ (11بیت)، نظامی (9 بیت)، ابن‌عماد شیرازی(6 بیت)، مولوی(4 بیت) و خواجو کرمانی (3 بیت) بیشترین بسامد را در متن داشته‌اند. به‌علاوه مؤلف جز بیان اعتقادات دینی خود، بسیاری از عقاید فرهنگی، سیاسی و اجتماعی رایج در دربارهای غزنوی و مصر را نیز در متن منعکس کرده ‌است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

متن شناسی دستورالانشاء (صحایف‌اللطایف) سمرقندی

صفحه 78-106

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.480802.1163

سید امیر جهادی حسینی

چکیده از جمله منشات متقدّمی که تا کنون شناخته و بررسی نشده است، باید از دستورالانشاء یا صحایف‌اللطایف عبدالرزاق سمرقندی یاد کرد. سمرقندی از مورّخان، منشیان و فضلای دربار شاهرخ در عصر تیموری است و اثر ارجمند مطلع سعدین در تاریخ آن دوران از مصنفات وی است. منشات وی از حیث اسالیب کهن ترسل و انشا و نیز سبک نثر و اطلاعات تاریخی، حائز ارزش‌های فراوان است. نگارنده در این نوشتار که به روش تحلیل و توصیف محتوای کیفی انجام شده است، در صدد است تا از منظر متن‌شناسی، محتوا و ساختار اثر را بررسی و ارزیابی نماید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که منشات سمرقندی مشتمل بر دو بخش مجزا و متمایز است. بخش نخست که مسمی به دستورالانشاست به اطناب و در طرحی دقیق، مبانی نظری و اصول کتابت و ترسل دیوانی را ارائه و تبیین کرده است. در این بخش خصایص کلام از حیث ترسل و بلاغت بررسی شده است. هم‌چنین ویژگی‌های کاتب و ساختارهای متنی منشات و برخی آداب مربوط به نگارش و خوشنویسی و کاغذ نیز مورد بحث قرار گرفته است. در بخش دوم نیز سمرقندی با نقل نمونه مکتوبات دیوانی و سلطانی، هم هنر نگارش منشیانه خویش را نمایان کرده و هم الگوهایی عملی را پیش نظر منشیان و مخاطبان ترسیم نموده است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

اعتبار یگانه نسخه چاپی کامل حقائق التفسیر از روی نسخه خطی فاتح مبتنی بر نسخه‌های خطی: بررسی انتقادی

صفحه 107-131

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.485200.1165

مژگان سرشار، مهدی مهریزی، معصومه رفیعی

چکیده چکیده
مقاله حاضر درصدد بررسی اعتبار یگانه نسخه چاپی کامل از کتاب حقایق التفسیر و میزان تطابق آن با نسخه‌های خطی است. این کتاب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نوشته‌های تفسیری با رویکرد صوفیانه و باطنی، ازجهت همین رویکرد وهمچنین شخصیت مهم وبزرگ نویسنده آن عبدالرحمن سلمی همواره موردتوجه ویژه دانشمندان بوده است. اشتمال این کتاب برحدود 360 روایت از جعفربن محمد توجه به این کتاب را دوچندان کرده است. امروزه تنها یک نسخه چاپی از این کتاب موجود است که مبنای بسیاری از تحقیقات در مورد محتوای آن قرارگرفته است. این نسخه توسط سید عمران در سال 1421 ق به چاپ رسیده است. این نسخه با نسخه خطی مورداستفاده سیدعمران و همچنین سایر نسخ خطی مقابله شده است. یافته‌های حاصل از این مقابله که با روش توصیفی،تحلیلی و با رویکرد منتقدانه به دست آمده، نشان می‌دهد که این یگانه نسخه چاپی حقایق به‌هیچ‌روی قابل‌اعتماد نبوده و محققان را از مراجعه به نسخ خطی اصیل کتاب بی‌نیاز نمی‌کند. اشکالات واردبر نسخه خطی همچون افتادگی‌های بزرگ ومتعدد، اشکالات ادبی و حرکت‌گذاری در استنساخ و اشکالات وارد بر بدخوانی‌های محقق ازنسخه خطی که موجب ازقلم افتادن متن کتاب شده و همچنین بی‌دقتی در استخراج محتوای نسخه خطی ازجمله چنین اشکالاتی است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

بازشناسی واژة تصحیف‌شدۀ «بَرخَم»

صفحه 132-146

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.488589.1168

جمیله اخیانی

چکیده یکی از نکاتی که در تصحیح متون کهن باید مورد توجه قرار بگیرد، امکان تصحیف واژه یا واژه‌هایی از متن است. عدم توجه به این نکته، علاوه بر دور کردن متن از معنای دقیق خود می‌تواند موجب فراموش‌ شدن واژه یا واژه‌هایی اصیل شود. یکی از این واژه‌ها که به دلیل سنت یکسان‌نویسی برخی از حروف مانند «پ» و «ب» در نسخه‌های خطی فارسی، تصحیف شده و سپس در گذر زمان و با رونویسی کاتبان از دست‌نویس‌های یکدیگر به فراموشی سپرده شده است، واژة «بَرخَم» است. این واژه که در تعداد قابل‌توجهی از متون مهم ادب فارسی مانند دیوان سنایی، دیوان انوری، دیوان کمال خجندی، دیوان ظهیر فاریابی و دیوان صائب هم به کار رفته است، در همه جا به صورت «پُرخَم» خوانده و ثبت شده و به فرهنگ‌های لغت فارسی راه نیافته است. در مقالة حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر مبنای مطالعات اسنادی، به بازیابی این واژه و تفاوت آن با «پُرخَم» که بدان تصحیف شده است، می‌پردازیم. بر این اساس واژة «بَرخَم» شکل دیگری از «بِخَم» و به معنای «خمیده» است. علاوه بر آن در مقالة حاضر به دو واژة «بربار» و «بربر» که در برخی متون به صورت تصحیف‌شده ثبت شده‌اند، نیز پرداخته شده است.

مقالۀ پژوهشی تصحیح متون

نسخۀ خطی منظومه نحوی سید علینقی حسینی دشتی؛ معرفی و تحلیل

صفحه 147-174

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.502951.1182

حسین مهتدی، عذرا السادات لطیفی حسینی

چکیده منظومه نحوی سید علینقی حسینی دشتی، اثری فاخر و منتشرنشده از قرن سیزدهم هجری قمری، یکی از برجسته‌ترین آثار علمی در حوزه قواعد صرف و نحو زبان عربی است که به نظمی شاعرانه و بر وزن الفیه ابن مالک اندلسی سروده شده است. هدف اصلی این مقاله، معرفی این نسخه خطی و بررسی ساختار و محتوای آن و تأکید بر ضرورت تصحیح و انتشار آن است تا ضمن حفظ این میراث گرانبها، زمینه بهره‌مندی علمی و آموزشی از آن فراهم شود. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی است و بر مبنای مطالعه نسخه‌های موجود و تحلیل محتوای آن انجام گرفته است. مقاله ابتدا به معرفی مختصر زندگی، آثار و جایگاه علمی سید علینقی حسینی دشتی می‌پردازد؛ سپس ویژگی‌های سبکی و ساختاری منظومه را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد این اثر در قالب 736 بیت به‌صورت منظم و ساختاریافته در 47 باب نحوی گنجانده شده است. این اثر با بهره‌گیری از فصاحت زبانی: نایع ادبی مانند تشبیه و استعاره و ترکیب‌های بدیع نحوی، نمونه‌ای کم‌نظیر در سنت ادبیات منظوم علمی است. برخلاف دیگر منظومه‌های آموزشی مانند "الفیه ابن مالک" که بیشتر بر جنبه‌های نحوی و آموزشی تمرکز دارند، الفیه سید علینقی دشتی تنها یک منبع آموزشی نیست؛ بلکه الگویی الهام‌بخش برای ادبیات تعلیمی عربی به‌شمار می‌رود که توانسته مفاهیم نحوی را به‌همراه ارزش‌های اخلاقی و معنوی به شکلی بدیع به مخاطب منتقل کند. این منظومه، علاوه بر ارزش آموزشی، سندی برای مطالعه تاریخ علمی و فرهنگی منطقه دشتی استان بوشهر محسوب می‌شود.

مقالۀ پژوهشی نسخه شناسی

واکاوی تأثیر تصوف شیعی در خوانش معنایی و ساختاری نگارۀ گذر سیاوش از آتش از شاهنامۀ شاه اسماعیل دوم

صفحه 175-214

https://doi.org/10.22034/crtc.2024.446558.1140

الهه پنجه باشی، متینه اسدالهی

چکیده در دوره صفوی با پیوند میان تصوف، تشیع و هنر، آثاری با مضامین مذهبی و اساطیری دیده می شود. درمقاله پیش رو، نگاره گذر سیاوش از آتش، از مکتب قزوین ازشاهنامه شاه اسماعیل دوم در سال ۹۸۴ ه.ق مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ این نگاره حاوی لایه‌های معنایی بسیاری از جمله اشاره به تصوف و شیعی نگاری است. هدف از خوانش این نگاره بررسی مفاهیم عرفانی و دینی دوره صفوی و انعکاس آن در این نگاره با تأثیرپذیری از ادبیات ایرانی است. سوال پژوهش حاضر به شرح زیر است: خوانش معنایی نگاره مذکور، دارای چه مفاهیم عرفانی و شیعی متأثر از دوره صفوی است؟ ترکیب ساختار نگاره در رسیدن به این معنا، چگونه از عرفان شیعی تاثیر پذیرفته است؟ رنگ‌گذاری نگاره چگونه تاثیرات عرفانی را نشان می دهد؟ این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و از نوع تحقیقات کیفی است و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای صورت پذیرفته است. تصویر نگاره توسط نگارندگان از آرشیو موزه رضا عباسی در تهران اخذ گردیده است. نتایج نشان می‌دهد، این نگاره، دارای مفاهیم نمادین بوده که با پیکره‌های متعدد و استفاده از ترکیب‌بندی متنوع بارمعنایی عرفانی و شیعی را به مخاطب انتقال می دهد. ترکیب‌بندی اثر از نوع مدور و بالارونده بوده و به معانی عرفان متعالی و عروج معنوی اشاره داشته است. توجه حکومت سیاسی در دوره صفوی به تشیع درکنار تصوف و امتزاج این دو موجب خلق نگاره‌ای با مضامین پنهان عرفانی و مذهبی شده است که در نوع خود نادر بوده و تاکنون مورد پژوهش مستقلی نبوده است.

مقالۀ پژوهشی تصحیح متون

نسخه شناسی تذکرة الابرار

صفحه 215-243

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.469965.1154

حسین ابن علی چرمهینی، اسماعیل تاجبخش، محمود بشیری

چکیده چکیده
به مدد شناخت نسخه‌های خطی یک اثر امکان تصحیح دقیق، تحلیل جامع و پُر کردن خلأهای دانش نسخه‌شناسی فراهم می‌شود. تذکرة الابرار اثری است با درونمایة عرفانی در شرح احوال سادات صوفی شبه قارة هند که در سلاسل مختلف فقری مشرّف شده بودند و برخی از بزرگان آنها در امور لشکری و حکومتی خدمت می‌کردند. این کتاب برای بیشتر پژوهشگران ناشناخته است و در جایی معرفی و منتشر نشده است. هدف از نوشتن این مقاله شناسایی نسخه‌های خطی تذکرة الابرار، رفع ابهام دربارة مؤلف واقعی آن و در نهایت بررسی سبک‌شناسی نسخة کتابخانة ملی ملک تهران است. پژوهش حاضر مطالعه‌یی نظری است که به روش توصیفی – تحلیلی به گردآوری، مقایسه و نتیجه-گیری نهایی دربارة این موضوع پرداخته است. از نظر زبانی سبک غالب دورة گورکانی مانند صفات ترکیبی، وجه وصفی مکرر، صفت و موصوف هم ارز، ضعف تألیف، واژه‌های هندی و گجراتی، کلمات فارسی رایج در شبه قاره و جمع‌های غیرمتعارف نظیر افاغنه در این تذکره به چشم می‌خورد. از دیدگاه محتوایی نیز کاربرد کرامت‌های مشایخ و پس از آن مبحث ولایت در تصوف، معرفت و توحید و اهمیت جایگاهِ خرقة جانشینی‌ بسامد بیشتری دارد.

مقالۀ پژوهشی تصحیح متون

ضرورت تصحیح نسخه خطی «عقل بیدار» از سلطان باهو

صفحه 244-263

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.489264.1170

عطاء الکریم، علیرضا مستعلی پارسا، عظمی‌زرین نازیه

چکیده حضرت سلطان باهو از علمای بزرگ دینی و عرفانی و از نویسندگان و شاعران برجسته عربی، فارسی و پنجابی است. وی ۱۴۰ عنوان کتاب در زمینه تصوف و عرفان تألیف کرده است که شامل یک کتاب به زبان پنجابی و ۱۳۹ کتاب دیگر به زبان فارسی از جمله نثر و دیوان شعر است. باهو، مؤسس خاندان قادریه، هر چه می گفت و هر چه بر ضد معاصرانش می نوشت، مردم با دل باز پذیرفتند و بیشتر شاگرد او شدند. بنابراین سخنان او تأثیر عمیقی بر مردم می گذارد.
عنوان این تحقیق «ضرورت تصحیح نسخه خطی «عقل بیدار» سلطان باهو است. کتاب عقل بیدار نسخه ای خطی است که تاریخ تألیف آن مشخص نیست، اما اغلب بر این باورند که در زمان پادشاه اورنگ زیب علمگیر نوشته شده است. اسرار اسماء الله (صفات)، تفسیر فقر و مرتبه فقر، نقش و اهمیت هوو، اهداف و مقاصد سلسله قادریه، و جزئیات و ارزیابی در این کتاب از علمای شرور نام برده شده است. نوشته های او به زبان های زیادی ترجمه شده و در سراسر جهان تدریس می شود. او در میان شاعران بزرگ صوفی پنجابی دارای جایگاه برجسته و مشهوری است و شعر او همیشه در بین دانشگاهیان و همچنین مردم عادی محبوبیت داشته است.

مقالۀ پژوهشی تصحیح متون

تصحیح سیاقی: نظریه و کاربرد

صفحه 264-292

https://doi.org/10.22034/crtc.2025.528536.1193

زهیر طیب، ابراهیم اقبال

چکیده «تصحیح سیاقی» روشی قابل استفاده در تصحیح متون کهن (نسخه‌های خطی) است. این روش در کنار روش‌های متداول دیگر همچون تصحیح اساس‌محور( اخباری)، قیاسی( دستوری) إلتقاطی( اجتهادی) و تلفیق آنها، می‌تواند بهره دهی کند و از کارایی لازم برخوردار است. پژوهش بنیادی حاضر به شیوۀ کتابخانه‌ای و با رویکرد کیفی، «تصحیح سیاقی» را همچون دیگر روشهای تصحیح، در قامت شیوه‌ای مؤثّر و کارامد، مورد شناسایی و بررسی قرار می‌دهد و در جهت توسعۀ نظریه تصحیح متن، به بررسی «سیاق» و نقش آن در خوانش صحیح متن تاریخی می‌پردازد. از این پژوهش، به دست می‌آید که تسلّط بر سیاق متن به شناسایی آسیب‌ها، رفع نارسایی‌ها و مشکلات و بهبود و بازسازی خطاها و افتادگی‌ها و إحیای متن می‌انجامد. نام‌گذاری تاریخی (به پیروی از گذشتگان)، تعریف منطقی و علمی، روامندی و کارایی روشی و روشن‌شدن مفاهیم و متون مبهم با توجه به زمینه متن، از مزیّت‌های تصحیح سیاقی است. در تصحیح سیاقی به گونه‌های زبانی توجه می‌شود و دستور تاریخی زبان، معیار پژوهنده است. همچنین علاوه بر سبک عمومی دورۀ مورد پژوهش، سبک خاص نویسنده نیز در سایر آثار او، مورد بررسی و خوانش قرار می‌گیرد. بدین سان «تصحیح سیاقی» به عنوان روشی بدیع و مؤثر‌، به محققان و مصحِّحان ادبی، قابلیت جدیدی برای خوانش صحیح و بازسازی متن تاریخی می‌دهد.