نسخه‌شناسی تفسیر کهن البصائر فی الوجوه و النظایر

ببرکته شمشیری, رحیمه; جعفرپور, میلاد

doi:10.22034/crtc.2025.488869.1169

نسخه‌شناسی تفسیر کهن البصائر فی الوجوه و النظایر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

رحیمه ببرکته شمشیری ¹

میلاد جعفرپور ²

¹ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، خراسان شمالی، ایران.

² استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی. ایران.

10.22034/crtc.2025.488869.1169

چکیده

البصائر فی الوجوه و النظائر عنوان اثری فارسی به خامۀ ابوالفضائل محمّد بن حسین مَعینی (م 537 ه‍) است که به تبیین مباحث علوم قرآنی، به‌ویژه موضوع وجوه و نظایر پرداخته است. در این پژوهش که به صورت کتابخانه‌ای و به روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده است، ضمن معرّفی تفصیلی البصائر و دست‌نویس‌های آن، با تمرکز بر کهن‌ترین نُسخۀ البصائر مشخّصات، رسم‌الخطّ و جزییّات سبک‌شناختی آن نیز گزارش شده است و برخی تسامحات مرتبط با معرفی این منبع و مؤلف آن نیز نقد و بررسی شده‌اند. هدف از معرّفی البصائر و دست‌نوشته‌های آن، به عنوان مأخذی قابل ملاحظه در حوزه واژه‌شناسی و تفسیر قرآن کریم، بیان ضرورت احیای این میراث مکتوب زبان فارسی است که گستردگی اطلاعاتش بیش از کتاب های هم موضوع پیش از خود است.
البصائر فی الوجوه و النظایر عنوان اثری فارسی به خامۀ ابوالفضائل محمّد بن حسین مَعینی (م 537 ه‍) است که به تبیین مباحث علوم قرآنی، به‌ویژه موضوع وجوه و نظایر پرداخته است. در این پژوهش که به صورت کتابخانه‌ای و به روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده است، ضمن معرّفی تفصیلی البصائر و دست‌نویس‌های آن، با تمرکز بر کهن‌ترین نُسخۀ البصائر مشخّصات، رسم‌الخطّ و جزئیات سبکشناختی آن نیز گزارش شده است و برخی تسامحات مرتبط با معرفی این منبع و مؤلف آن نیز نقد و بررسی شده اند. هدف ازمعرفی البصائر و دستنوشته های آن، به عنوان مأخذی قابل ملاحظه در حوزه واژه شناسی و تفسیر قرآن کریم، بیان ضرورت احیای این میراث مکتوب زبان فارسی است که گستردگی اطلاعاتش بیش از کتابهای هم موضوع پیش از آن است.

کلیدواژه‌ها

محمّد بن حسن معینی

بصائر

وجوه و نظایر

نسخه‌شناسی

متن‌شناسی

موضوعات

عنوان مقاله English

The codicology of the oldest Quranic interpretation, Al Basāer Fi Vojooh Va AlNazāer

نویسندگان English

Rahimeh Babrekateh shamshiri ¹

milad Jafarpoor ²

¹ Rahimeh Babrkath Shamshiri, Assistant Professor of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Humanities, Kosar University of Bojnord, Bojnord, , North Khorasan Iran. shamshiri@kub.ac.ir

² Assistant Professor of the Department of Persian Language and Literature. Faculty of Literature and Humanities. Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Razavi Khorasan. Iran.

چکیده English

"Al-Basa'ir fi al-Wujuh wa al-Naza'ir" is the title of a Persian work authored by Abu al-Fadail Muhammad ibn Husayn Ma'ini (d. 537 AH), which addresses the discussions of Quranic sciences, particularly the topic of "wujuh" (various meanings) and "naza'ir" (analogies). In this research, conducted through library study and using a descriptive-analytical method, alongside a detailed introduction of "Al-Basa'ir" and its manuscripts, the characteristics, orthography, and stylistic details of the oldest copy of "Al-Basa'ir" are also reported. Additionally, some leniencies related to the introduction of this source and its author have been critiqued and examined. The purpose of introducing "Al-Basa'ir" and its manuscripts, as a significant reference in the field of lexicology and Quranic exegesis, is to express the necessity of reviving this written heritage of the Persian language, whose breadth of information surpasses that of earlier works on the same subject.

کلیدواژه‌ها English

Al Basāer Va AlNazāer

Muhammad Ibn Hossein Ma'ini

Vojooh Va Nazāer

codicology

textual criticism

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

ابن عساکر، أبو القاسم علی بن الحسن بن هبة الله، ١٤٢١ ق، معجم الشیوخ، تحقیق: وفاء تقی‌الدین، دمشق، دار البشائر.
أدنه وی، أحمد بن محمّد، ١٤١٧ ق، طبقات المفسّرین، تحقیق: سلیمان بن صالح الخزی،سعودیة، مکتبة العلوم والحکم.
اردلان جوان، سید علی، 1365، فهرست کتب خطّی کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، ج1، چاپ دوم، مشهد، آستان قدس رضوی.
اردلان جوان، علی، 1401ش، بازشناخت تفاسیر خطّی فارسی موجود در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
استوری، چالرز آمبروز، 1362، ادبیّات فارسی بر مبنای تألیف استوری، برگردان از انگلیسی به روسی یو. ا. برگل، ترجمۀ روسی به فارسی از یحیی آرین‌پور، سیروس ایزدی و کریم کشاورز، ج1، چ 1، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ایمانی، بهروز، 1398، «دُرَری از دریای متون12»، پیام بهارستان، دور دوم، سال11، ش33، صص415-439.
آتش، احمد، بی‌تا، آثار فارسی در آناطولی از قرن ششم تا هشتم هجری، ترجمه صائمه اینال صاوی، ستاد بزرگ ارتشتاران، اداره روابط عمومی، بررسی‌های تاریخی.
آقابزرگ تهرانی، بی‌تا، الذریعه الی تصانیف الشیعة، الجزء الثالث، بیروت، دارالاضواء،
بغدادی، اسماعیل پاشا، ١٩٥١ م، هدیة العارفین؛ أسماء المؤلّفین و آثار المصنفین، استانبول، طبع بعنایة وکالة المعارف الجلیلة فی مطبعتها البهیة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
بینش، تقی، 1364ش، «بصائر یمینی»، نامه آستان قدس، دوره7، ش2، صص28-44.
جمعی از نویسندگان، 1305ش، فهرست کتب کتابخانۀ آستان مقدسه رضویه علیه السلام، ج 1، مشهد: طوس.
حاجی خلیفة، مصطفى بن عبد الله،١٩٤١م، کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی - دار إحیاء التراث العربی.
حسنوف، سفر، 1435ق، مقدّمه محقق بر کتاب لوامع البرهان و قواطع البیان فی معانی القرآن، استانبول، مرکز البحوث الاسلامیة – بیروت، دار ابن حزم.
درایتی، مصطفی،1390ش، فهرستگان نسخ خطّی ایران (فنخا)، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
سمعانی مروزی، ابو سعد عبدالکریم بن محمّد، ١٣٩٥ ق، التحبیر فی المعجم الکبیر، تحقیق: منیرة ناجی سالم، بغداد، رئاسة دیوان الأوقاف.
سمعانی مروزی، ابو سعد عبدالکریم بن محمّد، ١٤١٧ ق، المنتخب من معجم شیوخ السمعانی، دراسة وتحقیق: موفق بن عبد الله بن عبد القادر، الریاض، دار عالم الکتب.
صفدی، خلیل بن ایبک، 1428ق، نکث الهمیان فی نکت العمیان، بیروت، دارالکتب العلمیه.
عوفی، محمّد، بی‌تا، لب الالباب، تصحیح و اهتمام: ادوارد جی، باون، لیدن.
کحالة، عمر رضا، بی‌تا، معجم المؤلّفین، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
مایل هروی، نجیب،1361ش، «نگاهی به بصایر یمینی و سخنی از بصائر معینی»، آینده، سال هشتم، شمارۀ ۱۲صص919-925.
مُعینی، ابوالفضایل محمّد بن حسن، 1435ق، لوامع البرهان و قواطع البیان فی معانی القرآن، تحقیق: سفر حسنوف، استانبول، مرکز البحوث الاسلامیة – بیروت، دار ابن حزم.
مُعینی، ابوالفضایل محمّد بن حسن، البصائر فی الوجوه و النظایر، کتابخانۀ آستان قدس رضوی، نسخه خطّی به شمارۀ (1214) و (1215)، مشهد، تاریخ کتابت: 610ق.
مُعینی، ابوالفضایل محمّد بن حسن، البصائر، کتابخانۀ بایزید، مجموعه ولی الدین، نسخه خطّی به شمارۀ (68)، استانبول، تاریخ کتابت: ح 730ق.
مُعینی، ابوالفضایل محمّد بن حسن، بصائر النظایر، کتابخانۀ آستان قدس رضوی، نسخه خطّی به شمارۀ (52419)، بی‌تا.
منزوی، احمد، ۱۳۴۸ش، فهرست نسخه‌های خطّی فارسی، تهران، مؤسسه فرهنگی منطقه‌ای.
نویهض، عادل، ١٤٠٩ ق، معجم المفسّرین «من صدر الإسلام و حتی العصر الحاضر»، بیروت، مؤسسة نویهض الثقافیة للتألیف والترجمة والنشر.
نیشابوری، معین‌الدین محمّد بن محمود، 1398ش، تفسیر بصائر یمینی، تصحیح و تحقیق: علی رواقی، نشر میراث مکتوب.
هاشم‌پور سبحانی، توفیق، 1373ش، فهرست نسخه‌های خطّی فارسی کتابخانه‌های ترکیه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین أبو عبدالله، ١٩٩٥ م، معجم البلدان، بیروت، دار صادر.