پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

بازشناسی واژة تصحیف‌شدۀ «بَرخَم»

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، استان زنجان، زنجان، ایران
چکیده
یکی از نکاتی که در تصحیح متون کهن باید مورد توجه قرار بگیرد، امکان تصحیف واژه یا واژه‌هایی از متن است. عدم توجه به این نکته، علاوه بر دور کردن متن از معنای دقیق خود می‌تواند موجب فراموش‌ شدن واژه یا واژه‌هایی اصیل شود. یکی از این واژه‌ها که به دلیل سنت یکسان‌نویسی برخی از حروف مانند «پ» و «ب» در نسخه‌های خطی فارسی، تصحیف شده و سپس در گذر زمان و با رونویسی کاتبان از دست‌نویس‌های یکدیگر به فراموشی سپرده شده است، واژة «بَرخَم» است. این واژه که در تعداد قابل‌توجهی از متون مهم ادب فارسی مانند دیوان سنایی، دیوان انوری، دیوان کمال خجندی، دیوان ظهیر فاریابی و دیوان صائب هم به کار رفته است، در همه جا به صورت «پُرخَم» خوانده و ثبت شده و به فرهنگ‌های لغت فارسی راه نیافته است. در مقالة حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و بر مبنای مطالعات اسنادی، به بازیابی این واژه و تفاوت آن با «پُرخَم» که بدان تصحیف شده است، می‌پردازیم. بر این اساس واژة «بَرخَم» شکل دیگری از «بِخَم» و به معنای «خمیده» است. علاوه بر آن در مقالة حاضر به دو واژة «بربار» و «بربر» که در برخی متون به صورت تصحیف‌شده ثبت شده‌اند، نیز پرداخته شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Recognition of the distorted word "Barkham"

نویسنده English

jamile akhyani
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan Province, Zanjan, Iran,
چکیده English

One of the points that must be taken into account by correctors in correcting ancient texts is the possibility of correcting a word or words from the text. Failure to pay attention to this point, in addition to moving the text away from its exact meaning, can cause the forgetting of an original word. One of these words, which was spelled due to the tradition of same writing of some of letters such as "P" and "B" in Persian manuscripts, and then was forgotten over time and with the scribes copying each other's manuscripts, is the word "Barkham". This word, which is used in a significant number of important texts of Persian literature such as Sanai's Divan, Anvari's Divan, Kamal Khojandi's Divan, Zahir Faryabi's Divan and Saeb's Divan, is recorded everywhere as "Porkham" and has not entered Persian dictionaries. In this article, we will recover this word and its difference with "Porkham" which is spelled with it with a descriptive-analytical method and based on documentary studies. Based on this, the word "Barkham" is another form of "Bekham" and means "bent". In addition, this article also discusses the two words "barbar" and " barbar " that are recorded in a corrected form in some texts.

کلیدواژه‌ها English

Correction
Distortion
word recovery
barkham
Porkham
barbar

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest 

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • ازرقی هروی، زین‌الدین ابوبکر جعفر بن اسمعیل (1336)، دیوان ازرقی هروی، به تصحیح سعید نفیسی، تهران: کتابفروشی زوار
  • امیرخسرو دهلوی (1361)، دیوان کامل امیرخسرو دهلوی، تصحیح سعید نفیسی، به کوشش م. درویش، چاپ دوم، تهران: جاویدان
  • انوری، حسن (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن
  • انوری، علی بن محمد(1372)، دیوان انوری، به اهتمام مدرس رضوی، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی
  • حافظ، شمس‌الدین محمد (1390)، حافظ به سعی سایه، به تصحیح امیرهوشنگ ابتهاج، چاپ پانزدهم، تهران: کارنامه
  • خاقانی، افضل‌الدین بدیل (1374)، دیوان خاقانی شروانی، به کوشش ضیاءالدین سجادی، چاپ پنجم، تهران: زوار
  • __________ (1374)، دیوان خاقانی شروانی، ویراستۀ میرجلال‌الدین کزازی، چاپ دوم، تهران: مرکز
  • خجندی، کمال (1372)، دیوان کمال خجندی، تصحیح احمد کرمی، چاپ اول، تهران: ما
  • دالوند، یاسر (1397)، «چند قاعده در کشف تصحیفات متون»، آینۀ میراث، شماره 62، صص:185-214
  • دهخدا، على‏اکبر (1372)، لغت‏نامه، چاپ اول از دوره‌ی جدید، تهران: دانشگاه تهران
  • رودکی، ابوعبدالله جعفر بن محمد (1374)، دیوان رودکی، به تصحیح منوچهر دانش‌پژوه، چاپ اول، تهران: توس
  • سعدی، مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله ( 1363)، کلیات سعدی، به اهتمام محمدعلی فروغی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر
  • سنائی غزنوی، مجدودبن آدم (1368)، حدیقه‌الحقیقه و ‌شریعه‌الطریقه، به تصحیح مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران
  • سوزنی سمرقندی، محمد بن علی (1338)، دیوان حکیم سوزنی سمرقندی، به تصحیح ناصرالدین شاه‌حسینی، تهران: امیرکبیر
  • شبیری، مجمدجواد (1382)، «تصحیف و تحریف»، دانشنامۀ جهان اسلام، ج 7، زیر نظر علامعلی حداد عادل، چاپ اول، تهران: بنیاد دایره‌ المعارف اسلامی، صص353-359
  • شکراللهی طالقانی، احسان‌الله (1385)، «تصنیف و تصحیف»، آینۀ میراث، شماره 32، صص: 129-157
  • صائب، محمدعلی (1387)، دیوان اشعار صائب، به کوشش محمد قهرمان، چاپ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی
  • ظهیر فاریابی، ابوالفضل طاهر بن محمد (1337)، دیوان ظهیر فاریابی، به تصحیح تقی بینش، مشهد: کتابفروشی باستان
  • _________ (1381)، دیوان ظهیرالدین فاریابی، به تصحیح امیرحسن یزدگردی، به اهتمام اصغر دادبه، چاپ اول: تهران: قطره
  • طباطبایی، علاءالدین (1388)، ساختمان واژه و مقولۀ دستوری، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
  • عافی خراسانی، محمد، شهیدی، روح‌الله (1402)، «تصحیف‌های چندمرحله‌ای، چالشی قابل توجه در اسناد حدیثی؛ مطالعۀ موردی یک سند»، کتاب قیم، شماره 29، صص: 259-274
  • عطار، فریدالدین (1374)، دیوان عطار، به تصحیح تقی تفضلی، چاپ هشتم، تهران: علمی و فرهنگی
  • فتوحی رودمعجنی، محمود (1389)، بلاغت تصویر، چاپ دوم، تهران: سخن
  • فخرالدین اسعد گرگانی (1337)، ویس و رامین، به تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: بنگاه نشر اندیشه
  • فرخی سیستانی، علی بن جولوغ (1371)، دیوان حکیم فرخی سیستانی، به کوشش دبیرسیاقی، چاپ چهارم، تهران: زوار
  • قزوینی، محمد (1388)، یادداشت‌های قزوینی، به کوشش ایرج افشار، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه تهران
  • قطران تبریزی، شرف‌الزمان حکیم ابومنصور (1362)، دیوان حکیم قطران تبریزی، از روی نسخه تصحیح‌شده محمد نخجوانی، چاپ اول، تهران: ققنوس
  • کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی، ابوالفضل (1348)، دیوان خلاق‌المعانی ابوالفضل کمال‌الدین اسمعیل اصفهانی، به اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران: کتابفروشی دهخدا
  • مایل هروی، نجیب (1369)، نقد و تصحیح متون، چاپ اول: مشهد: آستان قدس
  • مسعود سعد سلمان (1390)، دیوان مسعود سعد، تصحیح محمد مهیار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  • ___________ (1364)، دیوان مسعود سعد، به تصحیح مهدی نوریان، چاپ اول، اصفهان: کمال
  • ___________ (1374)، دیوان مسعود سعد سلمان، مقدمه‌نویس: غلامرضا رشید یاسمی، گردآورنده: پرویز بابایی، تهران: نگاه
  • معزی، امیرالشعرا محمدبن عبدالملک (1318)، دیوان امیرمعزی، به اهتمام عباس اقبال، تهران: کتابفروشی اسلامیه منصوری
  • __________________ (1362)، دیوان کامل امیر معزی، به تصحیح ناصر هیری، چاپ اول، تهران: مرزبان
  • __________________ (1385)، کلیات دیوان امیرمعزی نیشابوری، به تصحیح محمدرضا قنبری، چاپ اول، تهران: زوار
  • منوچهری، احمد بن قوص (1356)، دیوان منوچهری دامغانی، به تصحیح محمد دبیرسیاقی، چاپ چهارم، تهران: زوار
  • مولوی، جلال‌الدین (1375)، کلیات دیوان شمس، به تصحیح فروزانفر، چاپ اول، تهران: راد
  • مهستی گنجوی (1347)، دیوان مهستی گنجوی، به تصحیح طاهری شهاب، چاپ سوم، تهران: کتابخانۀ سنائی
  • میهنی، محمد بن عبدالخالق (1375)، دستور دبیری، به تصحیح سید علی رضوی بهابادی، چاپ اول، یزد: بهاباد
  • ناصرخسرو، ابومعین (1370)، دیوان ناصر خسرو، به تصحیح مینوی-محقق، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه تهران
  • نظامی گنجوی، جمال‌الدین ابومحمّد الیاس بن یوسف (1363)، خسرو و شیرین، تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، تهران: علمی.
  • هلالی جغتایی (1368)، دیوان هلالی جغتایی، تصحیح سعید نفیسی، چاپ دوم، تهران: کتابخانه سنائی

  • تاریخ دریافت 26 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 03 فروردین 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404