پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

چکیده شتاب جهان در عزیمت به آینده، خطایی شناختی است: جهان به سمت ژرفای خویش در حرکت است و چنین حرکتی مقتضای کاوش و پژوهش در همۀ ابعاد جهان و زمان است. در این بین، تجربۀ زیسته و تاریخ گذشته، قدری گران و نقدی ارزان برای جویندگان است؛ چه بدست آوردن آنچه از دست بشر در دوردستهاست به نیرو و افزار و هزینۀ بسیار نیازمند است و کنکاش در منابع تاریخی، به اندکی از آن، سرشار! بدین سان فرصت بی نظیری که جهان در اختیار مردمان در این زمان قرار داد، سرمایۀ رشد بینش و دانش شده و در مواجهه با منابع کهن و متون دانش، امکاناتی نو را در اختیار می گذارد. پیوستن به این قافله البته برای مدیران پژوهشی و کتابداران، متن پژوهان و نسخه شناسان، امری الزم و بایسته است و دیگر نمی توان آن را امری جانبی و فرعی دانست و از دیگران خواست.
کتابخانه ها و مراکز پژوهشی و فرهنگی میتوانند و ضرورت دارد از »شبکه های اجتماعی« و »جمع سپاری« به عنوان دو ابزار نو در گسترش امکانات پژوهشی خود بهره ببرند. 

چکیده یکی از سنت های نوشتاری رایج در تمدن اسلامی حاشیه نویسی بر متون است. حواشیه نگاری در متون کهن ضمن برخورداری از دیرینه گی و قدمت دارای کارکردها و فواید متعددی در ساحت دانشی، روشی و هویتی می باشد. وجود قواعد خاص در سبک نگارش حواشی در متون کهن و کاربرد عناصر تزئینی که برای تمایز قلمرو حاشیه و متن به کار می رفته حاشیه نگاری را از منظر کتاب آرایی و ابعاد هنری نیز حائز اهمیت ساخته است. این سنت نوشتاری زمینه ای مناسب برای تضارب آراء و تعاملات علمی را در فرهنگ و تمدن اسلامی رقم زده است. با توجه به استمرار این سنت علمی و جایگاه آن در فرهنگ و تمدن اسلامی مقاله حاضر به واکاوی حواشی گزیده ای از نسخ خطی ترجمه ای و تبیین کارکردهای آن اختصاص دارد. روش انجام این پژوهش به شیوه تحلیل محتوای حواشی نسخ و تبیین ویژگی ها و کارکردهای حاشیه نگاری در این متون است.
دستاوردها و نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که مخطوطات ترجمه ای از نظر صوری تابع قواعد حاشیه نگاری در متون کهن بوده و از نظر محتوایی نیز علاوه بر توضیح ابهامات، درج نکات انتقادی و ارائه آراء و نظریات به شرح معانی واژگان، آوردن معادل های مناسب به تبیین وجوه تمایز فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه ایران با جامعه ای که نسخه از آنجا ترجمه شده، پرداخته است.

چکیده مکتب اصفهان از سبک نگارگریِ دوره صفوی، دوره ای درخشان از هنر نگارگری ایران است که مصورسازی نسخ خطی ازجمله شاهنامه، به دلیل ویژگی حماسی‌اش و همچنین حضور حیوانات اساطیری، مورد توجه نگارگرانی از جمله معین مصور بوده که در جانورسازی تبحر و نگاه متفاوتی داشته است.یکی از جنبه‌های معنانمایانه در نقاشی مکتب اصفهان دوره‌ی صفوی پرداختن به مضامین حیوان نگاری است. بر این اساس هدف از پژوهش حاضر، بررسی عناصر و کیفیات بصری نقوش جانوری و اساطیری، و چگونگی ترکیب‌بندی این نقوش در چهار اثر از معین مصور است. پرسش اصلی عبارت است از: نقوشِ جانوری و اساطیری در چهار اثر مورد بحث، دارای چه مؤلفه‌های بصری هستند و نحوه‌ی ترکیب بندی آنان چگونه است؟ این پژوهش از منظر هدف، بنیادی و از نظر روش کیفی است که به صورت توصیفی- تحلیلی و با استناد به منابع معتبر کتابخانه‌ای انجام شده است. نتیجه‌ی این پژوهش حاکی از آن است که با واکای مؤلفه‌های بصری همچون خط، رنگ، بافت، ریتم، حرکت و نحوه‌ی ترکیب بندی در نگاره های جانوری و اساطیری معین مصور در چهار اثر مذکور، مشخص گردید که به طور کلی نگارگر برای ایجاد ترکیب‌بندی‌های حلزونی، منتشر و اسپیرالی در نگاره‌ها،از عناصر بصری همچون خطوط منحنی و مورب به منظور القای کیفیتِ بصریِ حرکت و ریتم استفاده نموده است. همچنین کاربرد رنگ‌های تیره و روشن و گرم وسرد نیز ضمن گردش چشم به کیفیتِ بصریِ تضاد منجر شده است.

چکیده صحبت لاری از شاعران دوره‌ی بازگشت است که دیوان وی نخستین‌بار نوه‌اش به صورت چاپ سنگی در بمبئی و سه‌بار دیگر نیز به‌همت کتاب‌فروشی معرفت ویرایش و چاپ شده است. نگارندگان برای فراهم کردن یک متن مصحح و انتقادی از دیوان صحبت به جمع‌آوری نسخ خطی از اشعار وی پرداختند که شامل بخش عمده یا برخی از اشعار صحبت می‌باشند و عبارت‌اند از: نسخ کتاب‌خانه و موزه ملی ملک، کتاب‌خانه اراک و مرکز احیاء قم که عمده‌ی اشعار صحبت را در برمی‌گیرند و نیز نسخ کتاب‌خانه ملی و نسخه اهدایی کتاب‌خانه حکمت که حاوی بخشی از غزلیات اوست و نسخه‌ای که تنها شامل کتاب رونق انجمن است. نسخه خطی کتاب‌خانه شاهچراغ (ع) هم یک قصیده را در بردارد. این تحقیق نظری که با شیوه‌ی توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس مستندات کتاب‌خانه‌ای انجام شده؛به معرفی، تطبیق و نقد و بررسی این نسخ می‌پردازد.
نتایج به دست آمده نشان می‌دهد که تمام این نسخ ـ حتی دو نسخه‌ای که توسط نوادگان صحبت چاپ یا کتابت شده ـ گذشته از اختلاف در تعداد ابیات در ضبط لغات هم که گاهی در حد یک مصرع نیز هست، با هم اختلاف دارند. دیوان چاپ معرفت نیز هر چند از نظر تعداد ابیات کامل‌ترین نسخه است؛ اما در ضبط با نسخ یاد شده اختلاف‌هایی دارد. اختلاف‌های نسخ چاپی و خطی به‌گونه‌ای است که نمی‌توان یکی از آن‌ها را به‌طور مطلق ارجح دانست، زیرا مثلاً در یک قصیده ممکن است در ضبط بیتی ارجحیت با نسخه‌ای خاص و در بیت بعد با دیگری باشد.

چکیده هادی بیگ ساکی با نام شعری «شایق» و مشهور به «شایق لرستانی» شاعر صاحب ذوق و خوش‌قریحۀ پارسی گوی منتسب به مکتب بازگشت ادبی اسـت که در دوران زندیّه و قاجاریّه می‌زیسته و در اغلب قالب‌های شعر فارسی طبع آزمایی کرده است. تنها نسخۀ خطّی موجود از دیوان وی در کتابخانۀ ملی ملک با شمارۀ 5117 ثبت شده است. آقای حمیدرضا دالوند در سال 1383نسخۀ یاد شده را با وفاداری به متن به روش قیاسی تصحیح و چاپ کرده است. در دیوان مصحّح موجود، افزون بر موارد مربوط به سهو و خطای کاتب، بی‌توجّهی به روابط درون‌متنی، خوانش نادرست و نادیده گرفتن معیارهای زیبایی‌شناختی باعث شده تا برخی ضبط‌های فاسد به متن راه یابد و در نتیجه تعدادی از ابیات دیوان شایق نامفهوم و پریشان به نظر برسد. از این روی نگارندۀ این جستار به ضرورت شماری از ابیات پریشان و گنگ دیوان شایق را که معنای درستی از آن برداشت نمی‌شود، استخراج کرده؛ سپس متن را با نسخۀ دست‌نویس مقابله نموده و صورت‌های فاسد یا تصرّفات ناصواب کاتب را نشان داده است. در پایان با استدلال بر پایۀ روابط درون‌متنی، معیارهای زیبایی شناختی، هنجارهای دستوری و سنّت های ادب فارسی ریخت‌های گشته و صورت‌های تحریف شده را تصحیح و گزارش نموده‌است.

چکیده در ادوار گوناگون کاتبان به دلایل مختلفی از جمله بی‌دقّتی و عدم پایبندی به رعایت امانتداری، خطاها و لغزش‌هایی را در کتابت دست‌نوشته‌های خویش داشته‌اند و دخل و تصرّفاتی در این متون اعمال کرده‌اند. این لغزش‌ها و تصرّفات که گاه به نظر می‌رسد نتیجۀ اهمال‌کاری و بی‌حوصلگی کاتبان و در مواردی ممکن است به صورت عامدانه باشد، همواره در دست‌نوشته‌های متون مختلف ادبی یافت شده و می‌شود. متن شمایل‌الاتقیا و رذایل‌الاشقیا یکی از متون بر جای مانده از عرفان و طریقت چشتیه است که ملفوظات و آراء بزرگان چشتیه در آن توسط یکی از مریدان -به نام رکن‌الدّین دبیر کاشانی- در این اثر گردآوری و نسخ گوناگونی پس از رکن‌الدّین، توسط کاتبان استنساخ شده و در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. در این نسخه‌ها، لغزش‌های فراوانی در عدم ذکر نام شاعران و سرایندگان ابیاتی که از مؤلف نیست، دیده می‌شود و هرچه به دوران متأخر نزدیک می‌شویم، این اشکالات بیشتر به چشم می‌خورد؛ به‌صورتی که کاتب از انتساب اشعار به شاعر اصلی خودداری نموده و ابیات را به گونه‌ای مورد توجّه قرار داده که گویی از رکن‌الدّین کاشانی است. در این مقاله که به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای نسخه‌شناسی و مطالعات کتابخانه‌ای و سندکاوی انجام پذیرفته، سعی کرده‌ایم با مراجعه به نسخ قدیمی از این رساله و مقایسۀ نسخ متأخر با نسخۀ اساس، به بررسی مسأله انتساب ابیات در این کتاب بپردازیم. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد که خطاهای کاتبان و اهمال‌کاری آنان در ضبط نام گوینده اصلی شعر در نسخ متأخر به فراوانی یافت می‌شود.

چکیده استاد بدیع الزمان فروزانفر از جمله استادان بزرگ زبان و ادبیات فارسی است و آثار ارزشمندش در حوزه تاریخ ادبیات و شناخت شعر کلاسیک فارسی از جمله برترین آثار پژوهشی و علمی در این رسته است. در مقاله حاضر سعی بر این است تا ضمن معرفی یکی از دست نوشته‏های استاد فروزانفر که تاکنون منتشر نشده است، نکات قابل تأمل در این خصوص را به روش توصیفی تحلیلی مورد نقد و بررسی قرار دهیم. نسخۀ مورد پژوهش ما دست نوشته‏ای است به خط بدیع الزمان فروزانفر که با شماره 33/11577 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‏شود و 86 صفحه دارد. این مجموعه که نام «شعر و شاعری» را برآن نهاده‏اند با تعریف شعر آغاز می‏شود و آخرین صفحاتش پیرامون دوایر عروضی است که ناتمام مانده است. زبان این اثر فارسی و عربی است. یه این صورت که اصل اثر به زبان فارسی است، ولی شواهد بسیار زیاد شعری به زبان عربی در آن آمده و گاهی نیز توضیحات نویسنده، در خصوص فنون شعری و محاسن و معایب اشعار و وزن شعر و ... در نثر به زبان عربی بیان شده است. سبک نگارش فروزانفر در این اثر با زبانی شیوا و استوار همراه است و گاه به شیوۀ سبک نویسندگان قرون چهارم و پنجم بسیار نزدیک می‏شود. فروزانفر تعدای از اشعار خود را نیز به عنوان شاهد مثال در کنار اشعار دیگران ذکر کرده است.

چکیده مبحث اسماءالحسنی محل تأمل و تحقیق بسیاری از محققان و عارفان و متکلمان بوده و موجب تألیف رساله‌های فراوانی در این زمینه شده است. این مقاله به معرفی و بررسی نسخۀ خطی شرح الاسماء الحسنی، تألیف عبدالعزیز بن نصیر سمرقندی، به تاریخ کتابت: 874، پرداخته است. از این اثر دو نسخه شناخته شده است؛ نسخۀ کتابخانۀ چلبی عبدالله افندی در ترکیه و نسخه ای که در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی نگهداری می شود. در این پژوهش افزون بر معرفی این نسخۀ خطی از حیث محتوا و مضمون برخی ویژگی‌های زبانی و ادبی آن نیز موردمطالعه و بررسی قرار گرفته است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی تحلیلی با استناد به نسخه های خطی و باتکیه‌بر منابع کتابخانه‌ای است. دستاورد این تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه ساختار متن معناگراست با این‌حال متن همراه با آرایش‌های لفظی است و به شیوه‌ای محرّرانه کتابت شده است . مؤلف بحث خود را از معانی لغوی آغاز می‌کند و سپس با استفاده از آیات، روایات، علوم ادبی و لغت، مباحث کلامی و فلسفی، به شرح و توضیح اسماءالحسنی می پردازد . شرح الاسماء الحسنی در واقع تلفیقی از شروح لغوی، روایی، کلامی و عرفانی است که برای درک بیشتر خواننده و بیان رساتر معانی، متن دارای اطناب است.

چکیده در قرن نهم که با حمایت امیران تیموری تاریخ‌نگاری رو به فزونی می‌نهد و نوشتن تذکره با امیرعلیشیر و دولتشاه سمرقندی رواج می‌یابد، نام شاعران زیادی از این دوران ثبت شده، لیکن از بسیاری از آنان شرح حال یا دیوانی به دست نرسیده است. در این مقاله یکی از این شاعران به نام امیر محمّدصالح جغتایی معرّفی شده و شرحی از احوال وی بر اساس کتب تاریخی معاصر وی به دست داده شده است. همچنین دو نسخه از دیوان وی نیز معرفی شده است. نسخة شمارة 631 مجلس شورای اسلامی که به خط شاه محمود نیشابوری در سال974ق کتابت شده و در فهرست‌های نسخ خطی به غلط با عنوان دیوان صالح تبریزی معرفی شده است که شاعر دیگری است. همچنین نسخة شمارة 526 کاخ گلستان که عنوان آن لیلی و مجنون هاتفی است و به جز این مثنوی چند دیوان مختصر دیگر در این مجموعه گرد آمده است. تاریخ کتابت دیوان صالح از این مجموعه 943ق است. امیر محمّدصالح جغتایی از امیران و شاعران دورة تیموری است که اصل و نسبش از ترکان جغتایی است. از نوادگان غیاث‌الدین شاه ملک و فرزند امیر نورسعید است. اواخر قرن نهم درماوراءالنهر و اوایل قرن دهم در خراسان روزگار گذرانده است. در رکاب شیبک‌خان به خراسان می‌آید و پس از حکومت وی بر هرات، حامی شاعران هرات بوده است.

چکیده به‌رغم کوشش‌هایی که تا امروز در تصحیح انتقادی لیلی و مجنون نظامی گنجه‌ای صورت‌گرفته‌است متن این منظومه همچنان نیازمند بازبینی نسخه‌های کهن و تصحیح مجدد است. تصحیحاتی که پس از پژوهش برتلس در آکادمی اتحاد جماهیر شوروی و شرح و تصحیح وحیددستگردی صورت‌گرفته عمدتاً حاصل تحقیق ایشان را بازنشرکرده‌اند مثل اینکه برخی مصححان، ضبط عین نسخه‌های آنان را تکرارکرده‌اند یا در برخی موارد با اعتماد به خوانش ایشان تلاش‌کرده‌اند قرائت و خوانش دور و ناراست آنان را شرح و توجیه‌کنند. در این مقاله پنج مورد از ضبط‌های اشتباه یا ناقص و نادرست در چاپ‌های برتلس و وحیددستگردی را بررسی‌کرده‌ایم. نتیجۀ تحقیق نشان‌می‌دهد باید در ضبط‌های نسخه‌های موردِ استفادۀ وحیددستگردی و برتلس تا پیداشدن نسخه یا نسخه‌های بهتر و کهن‌تر باتردید نگریست زیرا وجود سهو و خطا در خوانش آنان محتمل است. در این مقاله از ضبط «گلالۀ خاک» به جای «گلالۀ تاک» به صورت مستند دفاع شده است. در یک مورد از تصحیف یا خوانش خطا در موردِ «زق» به صورت‌های «رق، دق و ره» در نسخه ها و متن‌های چاپی یادشده است. در یک بیت نیز پیشنهادشده به جای خوانش «آزرم» واژۀ نزدیک بدان به صورت «آزم» در متن قرارگیرد. در بیتی دیگر نیز از ضبط های تابه/ ناوه/ یاوه/ ناقه، با استناد به متن منظومه و سابقۀ «ناقه بر بام جستن» در داستان ابراهیم ادهم و «گوساله بر‌بام‌بردن» کنیزک بهرام گور به‌عنوانِ کارهای شگفت و غیرِعادی، تعبیر «ناقه از بام به‌زیرآوردن» برای متن برگزیده‌شده‌است. ضبط جفته‌خوری یا جفتۀ خون در متن‌های چاپی با تصحیح قیاسی به‌صورتِ چشته‌خوری تصحیح‌شده‌است.

چکیده موضوع این پژوهش که به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته، ارزیابی یکی از کهن‌ترین دست‌نویس‌های شناخته‌شدۀ دیوان انوری و تصحیح ابیاتی بر اساس این نسخه و با رجوع به سیزده دست‌نویس کهن دیگر است. مسئلۀ اصلی پژوهش، نقد و تحلیلِ نسخۀ شمارۀ 4113 و تبیینِ جایگاه آن در تصحیح انتقادی دیوان انوری است. با اینکه آغاز و انجام این دست‌نویس افتاده و در میانه اوراقی از آن مفقود یا جابجا شده است، امّا از قرائنی چون خط و کتابت و به‌خصوص اشتمال بر ضبط‌های اصیل، می‌توان آن را یکی از کهن‌ترین دست‌نویس‌های دیوان انوری به شمار آورد، این نسخه با اشتمال بر 85 قصیده، 145 قطعه و 8 رباعی و با 4234 بیت، کمتر از یک سوم دیوان شاعر را در بردارد. کاتب، اشعار را بر اساس دسته‌بندی موضوعی تدوین کرده است که این امر و برخی عناوین منحصر به فرد، شأن سرود اشعار و هویت ممدوحان را روشن می‌گرداند و به فهم درست‌تر سخن شاعر کمک می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد که نسخۀ یاد شده از نظر اشتمال بر ضبط‌های اصیل، یکی از مهم‌ترین دست‌نویس‌های دیوان انوری است و با کمک آن می‌توان صورت درست بسیاری از ابیات دیوان شاعر را روشن کرد و دریافت که چگونه ضبط‌های اصیلی چون «حس خیال» به «حسن و جمال»؛ «تو آنی» به «تو توانی»؛«مرد و مخنث» به «هر دو مخنث»؛ «با سر پی شدن» به «پی سپری شدن»؛«ابر قضا» به «امر قضا» و «در ریش خشک» به «درویش خشک» در برخی از دست‌نویس‌ها و چاپ‌های دیوان تبدیل و تحریف گشته است.