پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

چکیده

چکیده

چکیده متون ادب کلاسیک فارسی، از جمله نمودهای بارز میراث فرهنگی ایران است که تأمل دقیق و دانشورانه در آن‌ها می‌تواند زوایای ناخوانده‌ای از متن و بطن اندیشۀ ایرانی را در معرض خوانش مخاطبان قرار دهد. در رسیدن به چنین هدفی، بیش از هر چیزی باید شکل سخته‌تری از این متون در دست داشت؛ چرا که گذر زمان، به دلایل مختلفی چه بسا گرد فراموشی، غفلت، حذف، جابه‌جایی و حتّی دگردیسی بر بافت و ساخت آن‌ها افشانده است و به تبع آن، خوانش‌های گوناگون و حتّی گاهی متضاد از برخی وجوه این متون عرضه کرده، که در مواردی نه اندک، مخاطب را متحیر و گاهی سردرگم کرده است. بنا به چنین ضرورتی، در این جستار، متون شاخص چندی را با تأکید بر نسخ مختلف و نکات خاص مرتبط با نرد و شطرنج، به روش توصیفی- تحلیلی و البته با شیوۀ استقرائی به صورت انتقادی بازخوانی کردیم. در شواهد بازخوانی شده، ضمن پاس-داشت تمام تلاش‌های عالمانۀ صورت گرفته، به نمودهای بارز اختلاف سلیقه، برداشت‌های ذوقی، تحریف‌های نامعمول، پیشنهادهای من عندی و... رسیدیم و این موارد را با مخاطب به اشتراک گذاشتیم. نکتۀ مهم و در عین حال تأسف‌بار این است که اغلب این بدخوانی‌ها، کج‌خوانی‌ها و من عندی خوانی‌های اولیه به نوشته‌های شارحان بعدی نیز عیناً منتقل شده که به تبع آن، خوانش متون را برای مخاطبان، حتّی مخاطبان فرهیخته سخت کرده است. امیدواریم پژوهش پیش رو با پیشنهادهایی، گامی در راه اصلاح برخی خطاهای راه یافته در متون بردارد.

چکیده آثار علمی، بخش مهمی از مجموعه تالیفات تاریخی ایران را تشکیل می دهند. علوم ریاضی و حساب از جمله علوم مورد توجه دانشمندان ایرانی بوده‌است. بررسی نسخ خطی ریاضی و حساب و هندسه از حیث شناساندن تاریخ علم، استفاده از محتویات آن‌ها برای پایه‌گذاری دانش‌های نوین و هم‌چنین اطلاع یافتن از ویژگی‌های ادبی و زبانی دوره‌ای که در آن تألیف شده‌اند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. براین اساس بررسی و تصحیح این‌گونه نسخ حتی اگر در ردۀ آثار درجۀ یک ادبی و علمی نباشند، می‌تواند در اولویت محققان و مصححان فعال در این حوزه قرار گیرد. رسالۀ حساب از تالیفات قرن نهم و دهم در حوزۀ ریاضیات و علم حساب و هندسه است. نویسندۀ این اثر، میرمحمد قاسم اسیر ورامینی (اصفهانی) است. این کتاب در شهر بغداد نوشته شده و کاتب اثر همان مؤلف اثر است. تاریخ کتابت آن مطابق اظهار مؤلف و کاتب آن به سال 900 ق باز می‌گردد. این اثر شامل یک مقدمه و یک خاتمه و هم‌چنین سه مقاله می‌باشد که هر کدام از این مقالات به فصل‌های گوناگونی تقسیم می‌شوند. در این پژوهش مهم-ترین ویژگی‌های رسالة حساب، همراه با معرفی نسخۀ خطی آن نگاشته می‌شود و در نهایت نسخه از دید محتوایی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

چکیده بصیری خراسانی، یکی از شاعران و نویسندگان قرن دهم هجری است. وی بیشتر دوران شاعری خود را در قلمرو عثمانی به سر برده و در همان‌جا نیز از دنیا رفته است. آنچه در مورد شرح احوال شاعر وجود دارد، محدود به اطلاعات اندکی است که از چند منبع به دست آمده است. بصیری، به دو زبان ترکی و فارسی شعر ‌می‌سروده و همچنین به زبان عربی نیز تسلط داشته است. دیوان ترکی وی در ترکیه به چاپ رسیده، اما نسخۀ خطی دیوان فارسی او، تا به حال تصحیح و چاپ نشده است. این دیوان دارای ۱۴۴۰ بیت است، که از دو نسخة خطی متعلق به کتابخانه‌های «عاشر أفندی» و «دانشگاه استانبول» ترکیه -که به خط خود مؤلف نگارش یافته‌- به دست آمده است. شاعر، بیشتر اشعار خود را به ترتیب در قالب‌های قصیده، غزل، ترجیع‌بند، قطعه و رباعی سروده است. بصیری به سبک شاعران قرن نهم هجری و مکتب وقوع گرایش داشته و شعرش روان و عاری از نکته‌سنجی‌ها و خیال‌پردازی‌های معاصران است. همچنین وی به انواع مضامین شعری توجه داشته و مدح و وصف طبیعت جایگاه مناسبی در اشعار او دارد. استفاده از اوزان و قوافی مختلف و اشاره به لغات و اصطلاحات مربوط به علوم گوناگون در دیوان او نمایان است. این مقاله به دنبال تصحیح دیوان بصیری به شیوة انتقادی با موضوع معرفی، تحلیل مضامین و سبک شعری این شاعر نوشته شده و با روش توصیفی-تحلیلی، بر مبنای جست‌وجوی کتابخانه‌ای، اطلاعات به دست آمده را دربارة این شاعر و ویژگی‌های شعری او طبقه بندی و تنظیم کرده است.

چکیده مقدمه‌ی جامع دیوان، کهن‌ترین، مهم‌ترین و معتبرترین سند شناخته‌شده درباره‌ی حافظ شیرازی است. هدف از انجام این پژوهش، بازخوانی و تصحیح مجدد این سند، به کمک نسخه‌ا‌‌ی نویافته است. این نسخه که تا به‌امروز در دسترس حافظ‌شناسان نبوده، در سال 836 هـ. ق کتابت شده است و با شماره ثبتِ 1563/ 4613 در کتابخانه‌ی دانشگاه پنجاب لاهور نگهداری می‌شود. برای دستیابی به این هدف، نخست این نسخه، با سه دستنویس چاپ شده مقابله شده، سپس برخی از مهمترین برتری‌ها و مزیّت‌های آن بر نسخه‌های قبلی بیان گردیده است. دستاوردهای این تحقیق نشان می‌دهد که نسخه‌ی محفوظ در کتابخانه‌ی دانشگاه پنجاب لاهور، از یک‌طرف اولین و قدیمی‌ترین دستنویسی است که به‌صراحت، نام جامعِ مقدمه‌ی دیوان حافظ، محمد گل‌‌اندام، در آن ذکر شده است. از سوی دیگر، خلاف دیگر نسخه‌ها که در آن‌ها تاریخ وفات حافظ و ماده تاریخ، ناهمسان و مختلف است، در نسخه مذکور تاریخ وفات حافظ و ماده تاریخ یکسان، یعنی: دقیقاً سال 791 هـ. ق است. افزون‌بر این‌ها، به کمک این دستنویس، برخی از نقائص و نکات مبهم موجود در سایر نسخی که مقدمه جامع را دارند، برطرف می‌شود.

چکیده طیب‌الدین مولوی ارزنجانی، از مترسلان و ادبای گمنام سدة هشتم قمری در آسیای صغیر است. اثر وی موسوم به منشآت به خط او در سال 822 قمری نگاشته شده است. منشآت مذکور تا کنون تصحیح نشده و نیز در ضمن پژوهشی مستوفی، مورد بررسی قرار نگرفته است. در این نوشتار به روش تحلیل و توصیف محتوای کیفی، منشآت ارزنجانی مورد تحلیل متن شناسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اثر حاضر، متنی است که به قصد راهنمایی و به دست دادن الگوهای نامه نگاری در وهلة اول برای عموم و در مرتبة دوم برای منشیان به نگارش درآمده است. اقسام مکاتیب رسمی و غیر رسمی در متن مشهود است؛ در موضع نام مخاطبان، اسم خاصی مشهود نیست و از قید فلان استفاده شده است. مکاتیب اثر به نسبت شیوة معهود قرن نهم، چندان دراز و مطنب نیستند. ساختارهای نامه‌نگاری متأثر از اسلوب‌های متداول عصر است. نویسنده در مواضع گوناگونِ نامه‌ها به آیات، روایات و نیز اشعار شاعران متقدّم و معاصر خویش مانند سلمان ساوجی، ظهیر فاریابی و مولانا استشهاد جسته است. سبک نثر منشآت، فنی و تا حدّی مایل به مصنوع است، به گونه‌ای که جانب عبارت پردازی های رایج منشیانه و کاربرد اسجاع، جناس‌ها و سایر فنون لفظی و معنوی فروگذار نشده است. در برخی عبارات نثر، جنبة شاعرانه به خود گرفته است که از توانایی مصنّف اثر در نثر فارسی حکایت می‌کند.

چکیده این پژوهش، به بررسی یکی از کتابچه های مالی در دوره قاجاریه می پردازد. هدف از این پژوهش استنساخ و بازخوانی کتابچه، بررسی محتوایی و تحلیل آماری آن، ترسیم اقتصاد محلی و نیز تعیین الگوی تهیه شده این سند می‌باشد. روش پژوهش در این تحقیق، توصیفی-تحلیلی و با رویکرد مطالعه‌ اسناد است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که این اسناد در دورة قاجار بر اساس اصول و چارچوب دیوانی و فن استیفا تهیه می شده و محتوای این کتابچه نشان می دهد که بیشتر سنگینی مالیات بر عهده مردمان، از جمله روستاییان بود. این در حالی بود که اکثر این درآمدها، نه تنها برای حکومت مرکزی فرستاده نمی شد، بلکه عمده آن، صرف هزینه‌های اضافی می‌شد و هزینه کمی هم صرف آبادانی ایالت می گردید. همچنین با بازخوانی این کتابچه، می توان به شیوه حکمرانی عبدالله علاءالملک در همدان و نیز ترسیم و تبیین بخش کوچکی از تاریخ اقتصادی-اجتماعی دورة قاجار، در ایالت همدان پی برد، به مصداق مشت نمونه خروار، گویای نسبی وضعیت مالی بقیه ایالات ایران هم هست.

چکیده این باور وجود دارد که قدیمی‌ترین ترجمه موجود به فارسی از کتاب الف لیله و لیله، توسط عبداللطیف طسوجی(همراه با اشعاری از میرزا سروش اصفهانی) در ۱۲61 ق./ ۱۸۴5م. به درخواست بهمن میرزا پسر عباس میرزا در دوره محمد شاه قاجار انجام شده، که به داستان‌های هزارویک شب مشهور است. ولی ترجمه دیگری به نام ترجمه هنریه در کتابخانه هاوتون، کتابخانه نسخ خطی و کمیاب دانشگاه هاروارد، وجود دارد که حدود چهل سال زودتر از نسخه طسوجی ترجمه شده است. بنابراین، این متن نخستین ترجمه فارسی از هزارویک‌شب است که توسط محمدباقر خراسانی بزنجردی در حوالی سال 1223ق./ 1808م. در حیدرآباد(هند) و به درخواست سِرچارلز راسل و سِرهنری راسل برادر نماینده کمپانی هند شرقی ترجمه شده و با عنوان ترجمه هنریه به هنری راسل تقدیم شده‌است. نویسندگان این مقاله، این نسخه خطی ارزشمند را معرفی کرده و ویژگی‌های مهم آن را با روش توصیفی، با استناد به متن و با کمک منابع کتابخانه‌ای مورد مطالعه قرار داده‌اند. نتایج تحقیق نشان می-دهد که ترجمه هنریه نه تنها نخستین ترجمه فارسی الف لیله و لیله است بلکه از نخستین چاپ هزارویک‌شب، به زبان عربی یعنی چاپ اول کلکته هم قدمت بیشتری دارد. اخیراً این نسخه توسط مهدی گنجوی و میثم علی پور، دردوجلد انتشار یافته است یکی دیگر از ویژگی‌های مهم ترجمه خراسانی، آرایه‌های ادبی شامل تشبیه، استعاره، کنایه، سجع‌ و جناس که‌ افزوده مترجم به متن است. این متن آراسته به ابیات فارسی و عربی است و اطناب بسیاری در توصیف، صحنه‌پردازی و کاربرد ظرافت‌های ادبی در آن به چشم می‌خورد.

چکیده خاقانی از بزرگترین قصیده‌پردازان شعر فارسی است که به دلیل گستردگی معلومات و استفاده از آن در شعر، تصویرسازی‌های بی‌سابقه و ترکیب‌های غریب به دیرآشنایی توصیف شده است. برای تصحیح دیوان او سه تن از نام‌آوران عصر ما، یعنی علی عبدالرسولی، ضیاءالدین سجادی و میرجلال‌الدین کزازی زحمات فراوان متقبل شده‌اند. تصحیح سجادی به دلیل ارائة نسخه‌بدل‌های ابیات، بیشتر مورد توجه محافل دانشگاهی واقع شده، اما همچنان دو تصحیح دیگر نیز ارزش خود را حفظ کرده و کمک‌حال محققان شده‌اند. با وجود تلاش‌های ارزشمند این استادان و نیز پژوهندگان دیگری که ابیاتی از خاقانی را تصحیح کرده‌اند، هنوز در گوشه و کنار دیوان خاقانی، بیت‌هایی دیده می‌شود که با شکل فعلی خواننده را راضی نمی‌کنند و به نظر نمی‌رسد به صورت کنونی از زیر دست خاقانی بیرون آمده باشند. در مقالة حاضر، پنج بیت از این ابیات در قصاید خاقانی، مورد بازنگری مجدد قرار گرفته و کوشش شده است پس از تبیین نادرستی یا نارسائی آنها به شکل کنونی، پیشنهادهایی برای تصحیح آنها ارائه شود. از این ابیات، تصحیح یک بیت به شیوة قیاسی و تصحیح چهار بیت با استفاده از چاپ عبدالرسولی و نیز نسخه‌بدل‌های ثبت‌شده در تصحیح سجادی انجام شده است.

چکیده نسخه‌های خطّی، میراث مکتوب و معرّف هویّت علمی، فرهنگی و اجتماعی ملّت‌ها می-باشند. نسخه خطی کأس الکرام نوشته معین الدین احمدبن محسن متخلص به «روح» است که به شماره مسلسل ۵۸۱۶ ، دارای ۲۰۹ برگ در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم موجود است. این نسخه خطی مربوط به دوره صفویه (1056-1107)که قالب اشعار آن مثنوی و دارای محتوای عرفانی است. متن این نسخه خوانا و به خط نستعلیق است. نسخه خطی کأس الکرام تک نسخه و منتخب از اشعار عرفانی شاعرانی همچون مثنوی معنوی، حدیقه الحفیقه سنایی و اسرار نامه فریدالدین عطار نیشابوری و چندی شاعر دیگر است. در اشعار نسخه خطی کأس الکرام کلمات کهن فارسی، کلمات عربی دیده می شود. مقاله ی حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به بررسی دیدگاه مؤلف کأس الکرام درباره آفرینش انسان و عشق به خداوند پرداخته است. فلسفۀ آفرینش انسان و جهان، یکی از اساسی ترین مسائلی است که بشر همواره در پی کشف و شناخت آن بوده است.

چکیده جُنگ‌های ادبی منابعی هستند که می‌توانند در تصحیح اشعار شاعران راهگشا باشند. این مسئله زمانی اهمیت می‌یابد که از روزگار زندگی شاعر تا نخستین نسخه‌های تاریخ‌دار شعر او 400 – 500 سال فاصله باشد. در این میان اگر جُنگ شعری که تاریخ کتابت آن نزدیک به روزگار شاعر یا دست کم یکی دو سده پس از مرگ او باشد می‌تواند در تصحیح بیت‌ها تأثیرگذار باشد. ضمن آنکه ممکن است بیت‌هایی اضافه از نسخ موجود داشته باشد و این موضوع سبب می‌شود تا بحث ابیات نویافته مطرح شود. در میان جُنگ‌های خطی کهن، جُنگ خطی شماره 2051 ایاصوفیا از جمله آثاری است که پیشتر مورد استفاده دکتر غلامحسین یوسفی در تصحیح غزل‌های سعدی قرار گرفته است. از این رو، این جُنگ می‌تواند برای تصحیح غزل‌های جمال‌الدین محمدبن عبدالرزاق اصفهانی با سایر نسخ خطی و دیوان چاپی مقابله شود. در این مقاله، با رویکرد توصیفی- تحلیلی، به ویژگی‌های جنگ 2051 ایاصوفیا در ارتباط با اشعار جمال‌الدین محمد بن عبدالرزاق پرداخته‌ایم. سپس غزل‌های نویافته و بیت‌های نویافته در میان یا انتهای غزل‌های فعلی دیوان چاپی را بررسی کرده‌ایم.