ناشر: انتشارات تراث اسلامی دارالتراث
دوره و شماره: دوره 1، شماره 2، مهر 1401، صفحه 1-220 
شناسنامه علمی شماره متن شناسی

شناسنامه نشریه علمی دورۀ 1 ، شماره 2 و یادداشت مدیر مسؤول

صفحه 1-3

چکیده بایستگی نظامت نسخه شناسی، تحقیق و تصحیح متن

زهیر طیب
مدیر مسؤول نشریه و رئیس انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه‌های خطی ایران

واقعیتهایی که مبنای تداوم زندگی و پایۀ ادراک و شیوۀ اندیشه و اقدام بشر می‌شوند، به میزان اهمیت و ژرفای نقش آنها در زندگی آدمی، به «متن» نزدیکتر و در لحظۀ «متن‌دیسی» به آن تبدیل می‌شوند. هم از آن رو که خداوند، سامان جهان را به عهدۀ «کتابهای آسمانی» که از جنس «متن» است نهاد و هم از مسیر تاریخ و مطالعۀ دانش و تجربۀ انسانی، جهان امروز را «متن ها» بیش از هرچیز دیگری شکل داده و اداره می‌کنند. پنجره‌های گوناگونی بر ساختمان متینِ متن باز شده است:  یک مهندس برنامه نویس، انتظار خود را از رایانه بر مبنای زبانهای ماشینی به متن تبدیل می‌کند. دین مردان و فیلسوفان، دریافت ژرف معنی آفرینش و وجود را از پنجرۀ تفسیر متن وحیانی و متون بشری جستجو می‌کنند. مورّخان، جهان را از دریچۀ متن و آثار دیگر تاریخی بازشناخته و شناخت خود را به متن تبدیل می‌کنند. اداره‌کنندگان جهان در هر مقیاسی، به بازتولید نظم و ثبات بخشیدن به آن در قالب متون حقوقی و سیاسی می‌پردازند. هنرمندان سخن سرا و خیال‌پردازان هنرهای دراماتیک، آرزوها، رؤیاها و داستانهای خود را در «متن»، تجسّم می‌بخشند.  هر دانشی، متمایل به متن، رشد و بالش دارد. تاریخ علم و زندگی بشر، از متن برگرفته و پس از پویه‌ها و نوپدیدی‌ها دیگرباره به متن تبدیل و با آن متشکّل و منتشر می‌شود. در این زیست‌بوم، پرداختن به متن از هر زاویه‌ای، تخصصی مجزا و مستقل است و دانایان هر حوزه‌ای، حدود خود را ترسیم و از مداخله و تصرّف غیر، ممانعت می‌کنند. این ممانعت نه از سرِ خودخواهی که بمقتضای حکمت و منفعت و مصلحت آدمی است. بدین سان «تحقیق و تصحیح متن» به عنوان نگرش زیربنایی به کالبد متن، کاری تخصصی و پژوهشی میان‌رشته‌ای است که دست کم در تصحیح متون سادۀ ادبی، در رابطه با دانشهای ادبیات و تاریخ و کتابشناسی و در دیگر آثار کهن علمی، درآمیخته با تاریخ علم و دانشهای گوناگون دیگر است. بدین سان، «ساده و عمومی پنداشتن تحقیق و تصحیح متن»، بی شباهت به واگذاشتن کاوشهای باستانی به افراد غیر متخصص نیست. چنین اقدامی بیش از سود، تخریب آثار باستانی و کهن را در پی دارد. با این توصیف، بر ماست که با روشنگری در این باره، فرایند تحقیق و تصحیح نسخه‌های خطی را که باستان‌شناسی کتاب و بررسی تاریخی ادبی و پژوهش در تاریخ علوم و جنبه‌های محض دانشها و تخصصهای مطرح در کتابهای کهن را در خود دارد، سامان بخشیده و از ورود غیرتخصصی و نابسامان به آن، حکیمانه و مدبّرانه پرهیز داده و جلوگیری کنیم.
چکیده و خلاصۀ نظم حاکم بر فرایند تحقیق و تصحیح متن به این شیوه قابل پیشنهاد است:

پیشنهاد نظامنامۀ تحقیق و تصحیح نسخه های خطی

تصحیح متن، پژوهش و تحقیقی علمی - تخصصی است که شیوۀ آن، چنین است:
الف- یک پژوهش نسخه شناسی، دست کم باید حاوی نظرات این متخصصان بطور مستقیم یا برگرفته از منابع علمی آنها باشد: یک باستان شناس کتاب یا کتابشناس و نسخه پژوه و فهرست نگار یک متخصص رشتۀ زبان و ادبیات  متخصصان دیگر دانشهای مطرح در کتاب (در صورت وجود) 
ب- یک پژوهش نسخه شناسی باید دارای مسؤول علمی متخصص در یکی از رشته‌های برشمرده بوده و با گره همکاران خود در رشته‌های دیگر نسخه پژوهی کند.
ج- مدیران مخازن نسخه‌های خطی کتابخانه‌های معتبر در هنگام ارائۀ مادّۀ خام پژوهش (نسخۀ خطی) از تسلیم نسخ خطی به غیر متخصصان خودداری نمایند، همچنین مدیریت امور کتاب در وزارت فرهنگ در هنگام صدور پروانۀ چاپ کتاب، صاحبان مؤسسات نشر در زمان تعریف کار و دریافت محصول پژوهش در این حوزه، مشخصات فرد مسؤول علمی پژوهش و همکاران او (در صورت تشخیص وی) را در آغاز اثر در شناسنامۀ علمی آن درج کنند و مؤسسات نشرِ متخصص در امر تصحیح، اعلام حضور نموده و توسط دانشگاه و حوزه، احراز صلاحیت شوند و با حضور هیأت علمی و داوران تخصصی به بررسی کیفیت آثار تصحیحی بپردازند؛ چاپ آثار تصحیحی و تحقیقی نسخ خطی که فاقد مسؤول علمی هستند، ممنوع شده و مدیران مراکز توزیع کتاب از توزیع آثار تصحیحی خارج از فرایندهای علمی و بدون مسؤول، خودداری کنند و فرهنگ سازی برای فروش و عرضۀ آثار تصحیحی علمی و تحقیقی در سطح جامعه توسط اصحاب علم و فرهنگ و رسانه‌های جمعی و مجازی و مدیران اجرایی انجام پذیرد.
د- در هر منطقۀ کشور، گروه علمی ذی صلاح دانشگاهی، در همکاری با وزارت فرهنگ و دیگر سازمانها، نظارت بر حسن اجرای این مقررات را برعهده خواهند داشت و با شناسایی مصادیق تخلف از سوی آنها، نسبت به جمع آوری کتابهای فاقد استاندارد علمی و پژوهشی حاضر، اقدام خواهد شد.
***
در سایۀ چنین تدبیری، هم تحقیقات و تصحیحات درخور و تخصصی و علمی صورت خواهد پذیرفت و از منتشر شدن آثار غیر علمی که تخریب آثار کهن و فرهنگ و تاریخ ملّی و دینی ما را در پی دارد، جلوگیری می‌شود و هم فضای انتشار تصحیح متن به ریل صحیح بازگشته و دارای اقتصاد خواهد شد.
متخصصان، محققان حقوق نشر، سیاست گذاران، مصححان و منتقدان را برای نقد و گسترش این بحث دعوت می‌کنم.
انجمن علمی، نتیجۀ این بحث را برای پیاده سازی به دستگاههای فرهنگی مسؤول کشور پیشنهاد خواهد کرد.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

بررسی محتوایی و تصحیح رسالۀ شعاع (قوس و قزح) اثر خواجه نصیرالدین طوسی

صفحه 4-23

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.342218.1003

سید حامد نقدی بیکی، مجتبی سلطانیان

چکیده احیای نسخه‌های خطی روشی مفید برای شناخت میراث فرهنگی و ادبی و تاریخی هر قومی است. از این رو انتقال آثار گذشتگان به شیوه‌ای صحیح و بدون دخل و تصرف، از ضروریات فرهنگی هر جامعه‌ای به شمار می‌آید. رسالۀ شعاع (قوس و قزح) یکی از رسالات علمی خواجه نصیرالدین طوسی است که بسیار مختصر و به زبان فارسی می‌باشد. موضوع این رساله ، نحوۀ تشکیل شعاع نور بر اجسام صیقلی توسط تابش نور از جسم تابان است. این پژوهش ضمن توضیحاتی دربارۀ محتوای نسخه به بررسی ساختاری و فکری و هم‌چنین تصحیح نسخه می‌پردازد. روش پژوهش حاضر به شیوۀ تحلیل محتوا و کتابخانه‌ای و براساس اصل اثر و شواهد مستخرج از آن می‌باشد. روش تصحیح متن نیز، تصحیح به شیوه‌ی بینابین است. در طی تصحیح سعی بر ضبط از نسخۀ اساس نسبی بوده و هر جا ضبط نسخ دیگر نسبت به نسخۀ اساس نسبی، صحیح‌تر بوده؛ مورد استفاده قرار گرفته‌است. موارد اختلافی نسخ در پاورقی ذکر شده‌است.

مقالۀ پژوهشی سندشناسی

حق طلاق در بررسی نکاح‏نامۀ منحصر به‌فردی از دورۀ محمّدعلیشاه

صفحه 24-42

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.342017.1000

زهره عطایی آشتیانی

چکیده نکاح‌نامه‌ها از منابع مهم دربارۀ اوضاع اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی ادوار مختلف به شمار می‌آیند. افزون بر آن با توجه به قلّت منابع مکتوب دربارة حیات اجتماعی و اقتصادی زنان، می‌توانند بخشی از زوایای پنهان زیست زن ایرانی را مشخص کنند. اهمیت این موضوع با امکان کمتر مداخله زنان در امور حقوقی و شرعی، محسوس‌تر است. لذا، نکاح‌نامه‌ها، در بازنمایی خواستۀ زوجه طی شروط ضمن عقد، از معدود مدارکی هستند که مطالبات زنان متناسب با خاستگاه اجتماعی‌شان را نشان می‌دهند و موجب وجود شروط ضمن عقد متنوع و گوناگونی شده است. مقالۀ حاضر با بررسی شروط ضمن عقد نکاح‌نامه‌ای استثنائی از دورۀ محمدعلی‌شاه قاجار، موضوع حق طلاق به زوجه را مبنای پژوهش قرار داده است. نوع مهریه و نحوة جاری شدن آن در نکاح‌نامه، از نظر اجتماعی و حقوقی قابل تأمل است. روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و بر اساس مطالعات اسنادی است که به شیوۀ توصیفی– تحلیلی، نکاح‌نامۀ مورد پژوهش واکاوی و بررسی خواهد شد. نتیجۀ پژوهش مؤید این است که علی‌رغم تسلط سنت‌ها و قوانین عرفی که حقوق زنان را محدود می‌کرد، با توجه به لزوم تنظیم نکاح‌نامه، زنان ذیل شروط ضمن عقد، بخش‌هایی از حقوق خود را که بیم داشتند یا از دست دهند و یا برای آتیه پیش‌بینی‌هایی می‌کردند گنجاندند. محتوای نکاح‌نامۀ کنونی نیز که با تفاهم زوج و زوجه، ازدواج را فرصتی برای اعتلای اخلاقی دو طرف قلمداد کرده، نمونۀ نادری که تا پیش از این تاریخ در هیچ‌یک از نکاح‌نامه‌های موجود چنین شرط و توافقی دیده نشده است.

مقالۀ پژوهشی تصحیح متون

قدیم‌ترین رسالۀ معمائی فارسی

صفحه 43-58

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.348851.1016

یحیی طالبیان، مژده کمالی‌فرد

چکیده صنعت بدیعیِ معما که از دیر باز در شعر فارسی رواج داشته، به دو نوع معمای اسمی و تاریخی (ماده‌تاریخ) تقسیم می‌شود. در سده‌های 9 – 11 ق که دورة اوج معماسرایی بود، رساله‌های متعددی به‌منظور شرح و توضیح قواعد معما، و همچنین ثبت بهترین معماها نوشته شد. فقدان تحقیقی جامع دربارة رسالات معمائی، شناسایی آن‌ها را با مشکلاتی مواجه کرد که لغزش‌ها و اشتباهاتی را در برخی منابع مرجع پیش آورده است. این لغزش‌ها به آثار دیگر راه یافتند و در نهایت چنان رواج یافته‌اند که حقیقت علمی پنداشته می‌شوند. در این پژوهش بنیادی که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مقابلة نسخ خطی متعدد صورت گرفت، آشکار شد که نظر ذبیح‌الله صفا مبنی بر اینکه الاحیاء فی حل المعمّا قدیم‌ترین رسالة معمائی فارسی است، چندان دقیق نیست و احتمالاً چنین رساله‌ای وجود نداشته باشد. قدیم‌ترین رساله با توجه به آنچه موجود است، مطلوب الاحباب اثر رفیع منوچهر تاجر ملقب به بدیع تبریزی است. مؤلف رسالة 24 اصل نیز شناسایی گردید که محمد آل‌کر است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

نگاهی به اشکال لغزش‌های کاتبان در نسخه نویسی(با تأکید بر ضبط های نسخ دیوان خاقانی)

صفحه 59-79

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.354946.1032

یعقوب نوروزی، سیف الدین آب برین

چکیده کاتبان نسخ در ادوار مختلف تاریخی به علل و اسبابی متفاوت، خطاها و لغزش‌هایی در کتابت متون داشته‌اند و دخل و تصرَف‌هایی در متن، روا داشته‌اند. این لغزش‌ها و دخل و تصرف‌ها در پاره‌ای موارد نتیجۀ دانش کم کاتبان و اطلاعات ضعیف ادبی و زبانی آنان و در پاره‌ای موارد نتیجۀ بی‌دقَتی و بی‌حوصلگی و در مواردی نیز ناشی از دخالت‌ها و تصرف‌های عامدانه در متن بوده است. بر این اساس همواره در نسخ خطی، لغزش‌ها و خطاهایی که ناشی از موارد فوق الذکر بوده، دیده شده است. دیوان خاقانی و نسخ دیوان خاقانی نیز مستثنی از این قاعده نیست؛ دیرآشنایی خاقانی و دشوارگویی او مزید بر علَت شده و خطاها و لغزش‌ها را در نسخ دیوان او دوچندان کرده است. منشأ ضبط‌های نادرست و لغزش‌های کاتبان نسخ خاقانی، در پاره‌ای موارد عدم آشنایی با زبان شعری خاقانی و زبان عصر او بوده است و این عدم آشنایی سبب«جایگزینی واژگان آشنا به جای واژگان ناآشنا» و «تبدیل شکل قدیمی واژه به شکل معاصر» شده است. در کنار این اشارات به علوم زمان همچون طب، نجوم و اشارات تاریخی، فرهنگ عامه، انعکاس باورهای عامیانه و ... نیز بر دشواری شعر او افزوده و کار را بر کاتبان دیوان او سخت کرده است و لغزش‌هایی از این رهگذر نیز در کتابت دیوان او دیده می‌شود. نتیجۀ بررسی نشان از آن دارد که کاتبان نسخ متأخر؛«نسخه‌های تهران و پاریس» خطاها و لغزش‌ها و دخل و تصرَف‌های بیشتری در مقایسه با دیگر نسخه‌ها از جمله نسخۀ لندن و نسخۀ صادق انصاری داشته‌اند.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

معرفی نسخ خطی خلاصةالحقایق نجیب‌‏الدین رضا تبریزی اصفهانی

صفحه 80-108

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.352966.1030

احمد طحان، محمدرضا غمگسار، سید مهدی خیراندیش

چکیده متون ادبی هر دوره منبع مهمی برای آگاهی از وضعیت مذهبی، تاریخی، سیاسی و اجتماعی آن روزگار و هم چون آیینه‌‏ای است که احوال روزگار و ابنای آن را به درستی نشان می‏دهد، یکی از این متون، مثنوی "خلاصةالحقایق" از عارف قرن یازدهم (ه.ق) نجیب‌‏الدین رضاتبریزی اصفهانی (1690-1637ه.ق) قطب سی‌‏ام سلسله‌‏ی ذهبیه است که3500 بیت دارد و در سال1100 (ه.ق) سروده شده و مشتمل بر مسائل عرفانی، مبانی تصوف و آداب سیر و سلوک است، با این حال شاعر کوشیده تا با استفاده‌‏ از آرایه‌‏های ادبی کتاب را از یک متن صرفاً آموزشی و تعلیمی بیرون بیاورد و اصطلاحات پیچیده‌‏ی عرفانی و کلامی را با زبانی نمادین، در قالب تمثیل بیان کند. از مثنوی "خلاصةالحقایق" پنج نسخه‌‏ی خطی به دست آمده است، پیش از این هم میرزا احمد اردبیلی از اقطاب ذهبیه این مثنوی را در سال 1338 (ه.ق) و در ضمن کتاب " کفایةالمؤمنین و اوصاف‌‏المقربین" از روی یک نسخه‌‏ی خطی با چاپ سربی منتشر کرده است. روش این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی با شیوه‌‏ی اسنادی و کتاب‌‏خانه‌‏ای است. در هنگام تصحیح، کهن‌‏ترین نسخه که در زمان خود شاعر کتابت شده و نسبت به دیگران لغزش‌‏های املایی و نگارشی کمتری دارد؛ به عنوان نسخه‌‏ی اساس برگزیده شده، ضمن مطابقت با نسخه‌‏های دیگر اختلاف‌‏‌‏ نسخ هم ضبط شده است. در میان نسخ خطی غلط‌‏های املایی چندی وجود دارد که گاهی در تمام نسخ و گاه فقط در چند نسخه دیده می‌‏شود. خود شاعر نیز در شماری از بیت‌‏ها دچار لغزش‌‏هایی در قافیه شده است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

نسخه شناسی و متن شناسی نسخه خطی «زلال الصفا فی احوال المصطفی» اثر کارتانی (منبعی کهن در سیره نبوی)

صفحه 109-129

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.352636.1026

احمد ربانی خواه، نفیسه ضربی زاده

چکیده کتاب زلال الصفا فی احوال المصطفی یکی از منابع تاریخی- ادبی است که در میانه ی سالهای 697 و 702 هجری قمری، به دست یکی از ادیبان آن روزگار به نام ابوالفتح محمد بن احمد بن ابوبکر الکارتانی نگارش یافته است. اطلاعات زیادی از وی به جز در یک یا دو منبع در دسترس نیست. این کتاب با الهام از کتاب تاریخی المنتظم فی تاریخ الامم والملوک ابن جوزی و به درخواست یکی از امیران خاندان اسحاق وند گیلان به نام ابونصر دباج بن فیلشاه نگاشته شده است.
کتاب در واقع سال شمار تاریخی قبل و بعد از میلاد پیامبر اکرم (ص) تا زمان رحلت آن حضرت و حوادث دوران نبوت است. مؤلف علاوه بر آشنایی با اشعار شاعران عرب زبان چون ابوالعلاء معری، ابوطیب المتنبی و ابوتمام به اشعار شاعران دیگر چون، انوری، مسعود سلمان،سعدی، نظامی، صابر ترمذی، ظهیر فاریابی، غزلیات مولانا، سنایی آشنا بوده است و این نکته را با بررسی ابیات موجود در متن می‌توان پی برد.
استفاده زیاد از آیات قرآن در اثنای متن و همچنین بهره گیری از اشعار فارسی و عربی در میان مطالب و هماهنگ با متن، هرچند که در متن کتاب المنتظم هم شاهد آیاتی از قرآن و اشعاری از شاعران مختلف هستیم، از ویژگی‌های برجسته این کتاب است. با این همه اصلی‌ترین تفاوت کتاب با منابع معاصر و قبل از خود، به کارگرفتن سجع به عنوان شاخصة اصلی سبکی و نیز تصاویر شاعرانه است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

نسخه شناسی و متن شناسی کتاب «انتخاب منتخب»

صفحه 130-150

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.350231.1022

مریم احمدی، علی پدرام میرزایی، فاطمه کوپا، علی محمد گیتی فروز

چکیده تاریخ نگاری یکی از جنبه‌های مهم فرهنگ و ادبیات فارسی در دورۀ گورکانیان هند بسیار مد نظر قرار گرفت و آثار متعددی در این زمینه در آن دوران پدید آمد. هنوز بسیاری از این کتابها که اکثرﺍً حاوی اطلاعات ارزشمندی است به صورت نسخه‌های خطی تصحیح نشده در کتابخانه‌های شبه قارۀ هند نگهداری می‌شود. یکی از این آثار «انتخاب منتخب التواریخ» است که به اختصار«انتخاب منتخب» نام گرفته است. کتاب، خلاصه ای از منتخب التواریخ اتکی است که در قرن یازدهم توسط عبدالشکور تتوی از منشیان دربار گورکانیان هند به رﺷﺘﺔ تحریر درآمده است و افزون بر اطلاعات تاریخی، جغرافیایی و جامعه‌شناسی مظاهر نفوذ و اشاﻋﺔ زبان و ادبیات فارسی در شبه قارﺓ هند را نیز نشان می‌دهد. در این مقاله با توجه به اهمیت تاریخی، اجتماعی و مهمتر از همه ﺟﻨﺒﺔ ادبی این کتاب، ضمن بیان مقدمه‌ای کوتاه در باب تاریخ نویسی در شبه قاره به معرفی ﻣﺆلف و اطلاعاتی در باب زندگی وی همچنین بررسی ویژگی‌های ﻧﺴﺨﺔ‌ خطی موجود و سبک نثر آن پرداخته می‌شود.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

متن شناسی انتقادی تذکره های چهار مقاله، لباب‌الالباب، نفحات‌الانس و تذکره‌الشعرا

صفحه 151-172

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.352848.1027

مهیار علوی مقدم، طوبی سلمانپور سلمانپور، علی تسنیمی، محمود فیروزی مقدم

چکیده تذکره‌ها، نسل نخستین تاریخ‌ ادبیّات‌ فارسی هستند و متن شناسی انتقادی این تذکره ها، با هدفِ چگونگی شکل‌گیری، دگردیسی ، زمینه‌های پیدایش تذکره‌ها و دوره‌بندی تاریخی و فرازو‌فرود آن‌ها را در طول تاریخ ادبی بازمی‌تاباند. آفت‌هایی مانند سطحی‌نگری، سجع‌پردازی‌، موجز نویسی و حبّ و بغض، به شماری ازاین تذکره‌های ادبی راه یافته‌است. متن شناسی تذکره‌ها، مستلزم بهره‌گیری از «تفکّر انتقادی» است تا بتوان به ارزیابی هدفمند، دقیق و علمی تذکره‌ها دست یافت، تفکّر تحلیلی و ارائه نظریّه‌های علمی را فراهم کرد، از سنّت‌های ناروا و کژمدارانة ادبی دوری گزید و خواننده را با بافت موقعیتی آفرینش متنِ تذکره‌ها آشناکرد. در این پژوهش، که جامعة آماری آن چهار تذکرة برگزیده جریان ساز(یک تذکرة پیشامغولی: چهار مقاله و سه تذکرة پسامغولی: لباب‌الالباب، نفحات‌الانس، تذکره‌الشعرا) را تا آغاز سده 10ق. در بر می‌گیرد، در چارچوبِ متن شناسی انتقادی به بررسی عناصر ساختار درونی و بیرونی مسلّط در هر عصر و نیزتوصیف و تبیین رویکردهای گوناگون شیوه‌های تذکره‌نویسی و سنّت‌شکنی و نوآوری، انگیزه‌ها خواهیم پرداخت؛ هم‌چنین می‌کوشیم با روشی تحلیلی- توصیفی، به شناخت رده‌بندی، کشف روابط و مناسبات میان تذکره‌ها، تأثیر و تأثّرات آن‌ها و به‌ویژه نقش عناصر درونی و بیرونی در تطوّرات تذکره‌نویسی دست یابیم. ارتقای سطح ژرف‌نگری و ارزش‌گذاری خوانندة امروز نسبت به متن تذکره‌ها، طبقه‌بندی و بالابردن سطح نظریّه‌پردازی ادبی آن ها، از جمله ضرورت های بهره‌گیری از متن شناسی انتقادی در بررسی و تحلیل نسل نخستین تاریخ‌ ادبیّات‌ فارسی است.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

بازخوانی انتقادی رویکرد نسخه‌شناسانۀ «حافظ به سعی سایه» (هوشنگ ابتهاج)

صفحه 173-191

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.349156.1017

آمنه عرفانی فرد

چکیده در قرن اخیر، ماجرای پایان ناپذیر سخن حافظ به مطالعات و پژوهش‌های بی‌شماری انجامیده و هرکس از طریقی در کلام او مضمون‌ها را بررسی کرده و در آثار متعددی به چاپ ‌رسانده است. از مباحثی که در سال‌های میانی قرن اخیر بسیار مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت، چاپ و انتشار کتب متعددی در زمینۀ تصحیح دیوان حافظ بود. گروهی از مصححان کوشیدند تا دیوان حافظ را که در زمان حیات او جمع آوری نشده بود، به کمک نسخه‌های قدیمی و گاه به سلیقۀ خود تصحیح کنند و غبار تحریفات نساخ و کاتبان را از چهرۀ ابیات اصیل بزدایند. یکی از تحقیقات حافظ‌شناسی، دیوان حافظ با شرح و حواشی هوشنگ ابتهاج است که به سبب شهرت و سابقۀ نویسندۀ آن در کار شرح برخی از متون عمدۀ ادب فارسی، در خور توجه و تأملی دیگر است. از آنجا که از زمان انتشار نخستین چاپ این کتاب تاکنون گام‌هایی چند در راه نقد و معرفی آن برداشته شد، نگارنده بر آن است تا با بازخوانی آنها، به بازنمایی دیدگاه‌های مختلف در باب آخرین طبع از اشعار حافظ بپردازد. هدف این نوشتار، طرح نظریات متعدد در باب «حافظ به سعی سایه» و نیز نقد و بررسی این نظریات برای رسیدن به درکی بهتر از رویکرد مصحح این اثر است. به این ترتیب، با بررسی پژوهش‌هایی که در باب این اثر نوشته شده‌، نشان داده‌ایم این طبع و تصحیح جدید در عرصۀ حافظ شناسی، دلایل موجهی برای ظهور خویش دارد و می‌تواند نزدیک‌ترین نسخه به نسخۀ کهن و خود حافظ باشد.

مقالۀ پژوهشی متن شناسی

متن شناسی نسخه‌ای خطی موسوم به مجلس آرا در اخلاق و اربعینیات

صفحه 192-206

https://doi.org/10.22034/crtc.2022.350173.1021

نسیم بیدبرگ، الهام مومنی

چکیده بر اساس و مبنای حدیثی از پیامبر اکرم (ص) که هم از طرف شیعه و هم ازطرف اهل‌سنت روایت شده است، محدثان و دانشمندان اسلامی در تمام دوره‌های تاریخی به تدوین کتاب‌ها و رساله‌های بسیار در زمینه چهل‌حدیث‌گویی پرداخته‌اند. این سنت به‌منظور حفظ و ضبط چهل‌حدیث در موضوعات مختلف و گاهی با شرح و تفسیر انجام پذیرفته است. عناوین این کتب در طول دوره‌های مختلف تاریخی «چهل حدیث»، «اربعین‌گویی» و «اربعینیات» بوده است. متن حاضر در گروه اربعینیات طبقه‌بندی می‌شود با عنوان مجلس‌آرا که علی‌ابن مبقری آن را در اصل به زبان عربی تألیف و محمدمحسن شیرازی آن را در قرن دوازده به فارسی ترجمه کرده است. هدف پژوهش حاضر سبک‌شناسی زبانی نسخۀ خطی حاضر است. در این تحلیل و بررسی سبک‌شناسانه به سه مختصات آوایی، صرفی و نحوی پرداخته‌ایم و مصادیق هر بخش را برای دست یافتن به سبک مؤلف و در حقیقت مترجم گرد آورده‌ایم. روش پژوهش حاضر توصیفی_تحلیلی است.