خوانش انتقادی برخی نسخ متون ادب کلاسیک فارسی مرتبط با نرد و شطرنج

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی - تا 8 هزار کلمه

نویسندگان

دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده

متون ادب کلاسیک فارسی، از جمله نمودهای بارز میراث فرهنگی ایران است که تأمل دقیق و دانشورانه در آن‌ها می‌تواند زوایای ناخوانده‌ای از متن و بطن اندیشۀ ایرانی را در معرض خوانش مخاطبان قرار دهد. در رسیدن به چنین هدفی، بیش از هر چیزی باید شکل سخته‌تری از این متون در دست داشت؛ چرا که گذر زمان، به دلایل مختلفی چه بسا گرد فراموشی، غفلت، حذف، جابه‌جایی و حتّی دگردیسی بر بافت و ساخت آن‌ها افشانده است و به تبع آن، خوانش‌های گوناگون و حتّی گاهی متضاد از برخی وجوه این متون عرضه کرده، که در مواردی نه اندک، مخاطب را متحیر و گاهی سردرگم کرده است. بنا به چنین ضرورتی، در این جستار، متون شاخص چندی را با تأکید بر نسخ مختلف و نکات خاص مرتبط با نرد و شطرنج، به روش توصیفی- تحلیلی و البته با شیوۀ استقرائی به صورت انتقادی بازخوانی کردیم. در شواهد بازخوانی شده، ضمن پاس-داشت تمام تلاش‌های عالمانۀ صورت گرفته، به نمودهای بارز اختلاف سلیقه، برداشت‌های ذوقی، تحریف‌های نامعمول، پیشنهادهای من عندی و... رسیدیم و این موارد را با مخاطب به اشتراک گذاشتیم. نکتۀ مهم و در عین حال تأسف‌بار این است که اغلب این بدخوانی‌ها، کج‌خوانی‌ها و من عندی خوانی‌های اولیه به نوشته‌های شارحان بعدی نیز عیناً منتقل شده که به تبع آن، خوانش متون را برای مخاطبان، حتّی مخاطبان فرهیخته سخت کرده است. امیدواریم پژوهش پیش رو با پیشنهادهایی، گامی در راه اصلاح برخی خطاهای راه یافته در متون بردارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Critical Reading of Some Versions of Persian Classical Literal Texts Related to Backgammon and Chess

نویسندگان [English]

  • Shirzad Tayefi
  • Mehdi Ramezani
Allameh tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Persian classical literature texts are among the prominent manifestations of Iran cultural heritage, in which careful and scholarly reflection can expose to the audience unread angles of the text and Iranian thought. To achieve such a goal, one must have a more rigorous form of these texts more than anything else; because the passing of time may have caused forgetfulness, neglect, deletion, displacement and even metamorphosis on their texture and construction for various reasons. As a result, it has offered different and even sometimes readings contradictory to some aspects of these texts, which in few cases, has puzzled and sometimes confused the audience. So, due to this necessity, we read some leading texts emphasizing different versions and special points related to backgammon and chess. We used a descriptive-analytical method and reread the texts in an inductive manner critically. In reread evidence, while defending all the wise efforts made, we got different obvious manifestations, taste perceptions, unusual distortions, my suggestions, etc., and shared these with the audience. The important and at the same time sad point is that most of these misreadings and early my readings have been transferred to later commentators' writings, which has made it difficult for audiences, even educated ones, to read the texts. We hope this study, with some suggestions, take a step towards correcting some errors found in the texts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical Edition
  • Manuscriptology
  • Text Versions
  • Chess
  • Backgammon
  • Criticism
  • Description
ابن ­یمین فریومدی. (1363). دیوان. تصحیح حسین­علی باستانی­راد. تهران: کتابخانۀ سنایی.
استعلامی. محمد. (1387). نقد و شرح قصاید خاقانی. تهران: زوار.
امیرمعزی. محمد ­بن عبدالملک. (1362). دیوان. با مقدمه و تصحیح ناصر هیری. تهران: مرزبان.
-----------------------. (1318). دیوان معزی. به سعی و اهتمام عباس اقبال. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انوری ابیوردی. اوحدالدین محمد. (1337). دیوان. به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. تهران: بنگاه نشر و ترجمه کتاب.
-------------------------.  (1364). دیوان. با تصحیح و مقابله هشت نسخه. به کوشش سعید نفیسی. چ سوم. تهران: سکه.
-------------------------. (1376). دیوان. با اهتمام پرویز بابایی. با مقدمه سعید نفیسی. تهران: نگاه.
بشری. جواد. (1390). متون ایرانی: مجموعه رساله­های ایرانی و عربی از دانشوران ایرانی از دوره اسلامی تا عصر تیموری. تهران: کتابخانۀ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
ترکی. محمدرضا. (1398). سرّ سخنان نغز خاقانی (ناگفته­هایی دربارۀ زندگی. شخصیت و شعر خاقانی). ج دوم. تهران: سمت.
حافظ. شمس­الدین محمّد. (1368). دیوان حافظ. به تصحیح علامه محمد قزوینی و قاسم غنی(با مجموعه تعلیقات و حواشی علامه محمد قزوینی). به اهتمام ع. جربزه­دار. چ دوم. تهران: امیرکبیر.
خاقانی شروانی. افضل­الدین بدیل بن علی. (1339). تحفه­العراقین. به اهتمام و تصحیح و حواشی و تعلیقات یحیی قریب. چ دوم. تهران: سپهر.
--------------------------------. (1382). دیوان. به کوشش ضیاءالدین سجادی. چ هشتم. تهران: زوار.
-------------------------------. (1375). دیوان خاقانی. دوجلدی. ویراسته میرجلال­الدین کزازی. تهران: مرکز.
--------------------------------. (1362). منشآت خاقانی. تصحیح محمد روشن. چ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
خلف تبریزی. محمدحسین. (1362). برهان قاطع. به اهتمام محمد معین. چ پنجم. تهران. امیرکبیر.
خواجوی کرمانی. کمال‌الدین. (1369). دیوان. به اهتمام احمد سهیلی خوانساری. چ دوم. تهران: پاژنگ.
ذاکری. مصطفی. (1381). «ریشه­شناسی اصطلاحات شطرنج». نامۀ انجمن. ش 1-4. صص 22-37.
ساوجی. سلمان. (1371). دیوان. با مقدمه و تصحیح استاد ابوالقاسم حالت. به کوشش احمد کرمی. تهران: سلسله نشریات ما.
سنایی غزنوی. مجدود بن آدم. (1380). دیوان سنایی غزنوی. به تصحیح تقی مدرس رضوی. چ پنجم. تهران: کتابخانۀ سنایی.
سوزنی سمرقندی. محمدبن­علی. (1338). دیوان. تصحیح و مقدمه ناصرالدین شاه­حسینی. تهران: امیرکبیر.
شهیدی. سیدجعفر. (1382). شرح لغات و مشکلات دیوان انوری. به تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: علمی و فرهنگی
عروضی سمرقندی. احمد بن عمر بن ­علی نظامی. (1336). چهار مقاله. تصحیح علامه محمد قزوینی. به اهتمام محمد معین. تهران: جام.
عطار نیشابوری. فرید­الدین محمّد. (1368). دیوان. به تصحیح تقی تفضلی. چ پنجم. تهران: علمی و فرهنگی
--------------------------. (1388). اسرارنامه عطار. تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. چ چهارم. تهران: سخن.
عیوضی. رشید. (1353). «نکته­ای در بوستان سعدی: عذرا - انداختی». زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز). ش 110. صص 213-221.
فاریابی. ظهیرالدین. (1388). دیوان. به تصحیح محسن آثارجوی. تهران: سنایی.
فردوسی. ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی. دفتر هفتم. تهران. مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فضولی بغدادی. محمد بن سلیمان. (1386). دیوان اشعار فارسی. حواشی حسین محمدزاده صدیق. تبریز: یاران.
قره­بگلو. سعیداله. (1395). ساقی به یاد دار (نقد و تأملاتی در حوزۀ خاقانی­شناسی). تبریز: آیدین.
قطران تبریزی. شرف­الزمان ابومنصور. (1365). دیوان. به اهتمام حسین آهی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی خزر.
کزازی. میرجلال­الدین. (1386). نامه باستان(ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی)، جلد هشتم. تهران: سمت.
معین. محمد. (1371). فرهنگ فارسی. چ هشتم. تهران:  امیرکبیر.
مولوی. جلال‌الدین محمد بلخی. (1383). کلیات دیوان شمس. مطابق نسخه تصحیح شده بدیع­الزمان فروزانفر. چ سوم. تهران: شهزاد.
ناصرخسرو قبادیانی. ابومعین. (1353). دیوان ناصرخسرو. به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران.
نظامی گنجوی. الیاس بن محمّد. (1386). خسرو و شیرین. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: امیرکبیر.
-------------------------. (1387). هفت پیکر. تصحیح بهروز ثروتیان. تهران: امیرکبیر.
وصاف ­الحضره. عبدالله بن فضل­الله. (1396). بدیع­الربیع - حکایت نرد و شطرنج. تحقیق و تصحیح علیرضا قوجه­زاده. تهران: تمثال.