بررسی، تحلیل و بازخوانی اسناد مالی در عصر قاجار، مطالعه موردی: (کتابچه جمع و خرج همدان و قراگوزلو)

نوع مقاله : مطالعۀ موردی - تا 6 هزار کلمه

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران

2 گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ایران/ تهران

چکیده

این پژوهش، به بررسی یکی از کتابچه های مالی در دوره قاجاریه می پردازد. هدف از این پژوهش استنساخ و بازخوانی کتابچه، بررسی محتوایی و تحلیل آماری آن، ترسیم اقتصاد محلی و نیز تعیین الگوی تهیه شده این سند می‌باشد. روش پژوهش در این تحقیق، توصیفی-تحلیلی و با رویکرد مطالعه‌ اسناد است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که این اسناد در دورة قاجار بر اساس اصول و چارچوب دیوانی و فن استیفا تهیه می شده و محتوای این کتابچه نشان می دهد که بیشتر سنگینی مالیات بر عهده مردمان، از جمله روستاییان بود. این در حالی بود که اکثر این درآمدها، نه تنها برای حکومت مرکزی فرستاده نمی شد، بلکه عمده آن، صرف هزینه‌های اضافی می‌شد و هزینه کمی هم صرف آبادانی ایالت می گردید. همچنین با بازخوانی این کتابچه، می توان به شیوه حکمرانی عبدالله علاءالملک در همدان و نیز ترسیم و تبیین بخش کوچکی از تاریخ اقتصادی-اجتماعی دورة قاجار، در ایالت همدان پی برد، به مصداق مشت نمونه خروار، گویای نسبی وضعیت مالی بقیه ایالات ایران هم هست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Review and Analysis of Financial Papers in the Qajar Era (Case Study: Revenue and Expenditure Instruction of Hamedan and Qaraguzlu in 1279 AH)

نویسندگان [English]

  • hasan zandieyh 1
  • Ahmad Dastvan 2
1 Assistant Professor, Department of History, University of Tehran, Iran
2 History of University of Tehran
چکیده [English]

This study examined one of the financial instructions in the Qajar era. The purpose was to transcribe and review the instruction, study its content, analyze it statistically, present an overview of its local economy, and determine its drawn up model. This descriptive-analytical was carried out through a desk study. The findings indicated that such documents were provided during the Qajar era based on administrative principles and debt-collection techniques. The instruction content showed that the taxation burden was mostly borne by the people, including the peasants. This was done while most of such revenues were not sent to the central government, but most of them were spent on additional expenses and merely a small amount was spent on state development. The review of the instruction showed how Abdullah Alaa al-Molk had ruled in Hamedan. It also explained a small section of the socio-economic history of the Qajar dynasty in Hamedan, which can be generalized to the financial status of other Iranian states in the said period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Financial Papers
  • Style
  • Revenue and Expenditure Instruction of Hamedan and Qaraguzlu
  • Abdullah
  • Alaa al-Molk
  • نسخه خطی

    • محمد مهدی بن حاج محمد رضا، علم سیاق. کمام، شماره بازیابی 6543.

    اسناد

    • کتابچه جمع و خرج مفاصاحساب ایت ئیل 1305 همدان و قراگزلو، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره بازیابی، 9160.
    • کتابچه مفاصا حساب جمع و خرج مفاصا حساب سیچقان ئیل 1306 همدان و قراگزلو، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره بازیابی، ۹۱۶۲.
    • کتابچه مفاصا حساب جمع و خرج همدان و قراگزلو، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره بازیابی، 9551.

    کتب:

    • آملی، محمد بن محمود شمس الدین، نفایس الفنون فی عرایس العیون، تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۷۷ق.
    • افشار، ایرج، کاغذ در زندگی و فرهنگ ایرانی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1390.
    • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مرآة البلدان، ج 4، به تصحیح و کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸.
    • اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، المآثر و الآثر، ج 1، به کوشش ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴.
    • اولیویه، گیوم آنتوان، تاریخ اجتماعی ـ سفرنامه اولیویه اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجار، ترجمه محمد طاهر میرزا، تصحیح و حواشی غلامرضا وهرام، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۱.
    • باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، تلاش آزادی، تهران، جاویدان، ۱۳۵۵.
    • بروکشن، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج 1 و 2، ترجمه مهندس کردبچه، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۷.
    • پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۸.
    • پورشافعی، مجید، اقتصاد کوچه، گزارش پول ملی ایران، هزینه‌های زندگی و دستمزدها، تهران، گام نو، 1385.
    • تاوارنیه، ژان باتیست، سفرنامه تاوارنیه، ترجمه ابوتراب نوری، با تجدیدنظر کلی و تصحیح حمید ارباب شیرانی، تهران، کتابخانه سنایی، ۱۳۳۶.
    • جکسن، ابراهام ویلیام، سفرنامه جکسن، ترجمه منوچهر امیری، فریدون بدره ای، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۹.
    • جمالزاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، 1362.
    • خلاصه السیاق (سنگی)، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شماره بازیابی 9563-6.
    • رضایی، امید، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1390.
    • روستایی، محسن، ادبیات تاریخی و دیوان سالاری ایران، عهد مغول تا سرآغاز دولت صفویه، با تکیه بر متون نثر فارسی و اسناد مکتوب تاریخی و محوریت بررسی لغات و اصطلاحات دیوانی-اجتماعی و سندشناسی (قرن هفتم تا پایان قرن نهم هجری)، تهران، موسسه و انتشارات ندای تاریخ، ۱۳۹۵.
    • سیفی قمی تفرشی، مرتضی، نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، تهران، یساولی، ۱۳۶۲.
    • شهبازی فراهانی، داریوش، تاریخ سکه در دوران قاجاریه، چاپ اول، تهران، بورکه‌یی، 1380.
    • صفی نژاد، جواد، کوششی در آموزش خط سیاق، جواد صفی نژاد، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۷.
    • فروغی اصفهانی، محمد مهدی، فروغستان، به کوشش ایرج افشار، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۷۸.
    • فلور، ویلم، اوزان و مقیاس‌ها در عصر قاجار، مترجم مصطفی نامداری منفرد، تهران، آبادبوم، 1391.
    • عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار، 1332-1215ق)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، نشر گستره، 1362.
    • کرزن، جورج ناتانیل، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، ج 1 و 2، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳.
    • گرمرودی، میرزا فتاح، کتاب روزنامه موسوم به چهار فصل (سفرنامه اولین هیئت سیاسی اعزامی ایران به با کشورهای اروپایی در زمان قاجاریه)، تهران، انتشارات کتابخانه مستوفی، ۱۳۷۰.
    • گروته، هوگو، سفرنامه گروته، ترجمه مجید جلیلوند، تهران، مرکز، ۱۳۶۹.
    • مالکم، سر جان، تاریخ ایران، ترجمه امیر اسماعیل حیرت، ج ۲، به کوشش سیفی قمی تفرشی و ابراهیم زند پور، تهران، فرهنگسرا، ۱۳۶۲.
    • مایل هروی، نجیب، تاریخ نسخه پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، تهران، شرکت انتشارات سوره مهر، 1393.
    • مستوفی، عبدالله، شرح حال زندگانی من، تهران، زوار، بی‌تا.
    • مصدق، محمد، خاطرات و تأملات دکتر محمد مصدق، تهران، علمی، ۱۳۷۰.
    • ملازاده، کاظم، محمدی، مریم، دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی (بناهای عام المنفعه ـ آبانبار، بازار، پل و سد، حمام)، تهران، حوزه هنری (پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی)، ۱۳۷۹.
    • موریه، جیمز، سفرنامه جیمز موریه، سفر دوم، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس، ۱۳۸۶.
    • میراحمدی، مریم، نظام حکومت ایران در دورة اسلامی (پژوهشی در تشکیلات اداری، کشوری و لشگری ایران از صدر اسلام تا عصر مغول)، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۶۸.
    • نظام السلطنه مافی، حسینقلی، خاطرات و اسناد حسین قلی خان نظام السلطنه مافی، تهران، نشر تاریخ، ۱۳۶۲.
    • ورهرام، غلامرضا، نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی ایران در عصر قاجار، تهران، معین، ۱۳۸۵.
    • ویشارد، جان. جی، بیست سال در ایران، ترجمه علی پیرنیا، تهران، نوین، ۱۳۶۳.

    مقالات

    • جمالو محمد و مصطفی ابراهیمی، «بررسی و بازخوانی کتابچه جمع و خرج منطقه فال و اسیر و علامرودشت و گله دار (1305ق)» پیام بهارستان، / د2، س 6، ش 22، زمستان 1392.
    • همان و مریم صدیقی، «بازخوانی کتابچه جمع و خرج غله اصفهان (1303ق.)»، پیام بهارستان، / 2د، س 8، ش 26، پاییز و زمستان 1394.
    • دهلوی، نظامعلی، «سازمان دیوانی و تحول آن در دوره قاجار (عهد اول) ۱۲۶۴-۱۲۱۰ ه.ق)»، گنجینه اسناد، ۵۰-۴۹، بهار و تابستان، ۱۳۸۲.
    • روستایی، محسن، «بازخوانی کتابچه جمع و خرج حکومتی ظل السلطان (خوزستان و بختیاری) 1303 ق به خط سیاق»، گنجینه اسناد، شماره 47 و 48، پاییز و زمستان 1381.
    • روستایی محسن و اسدالله عبدلی آشتیانی، «بازخوانی کتابچه جمع و خرج ولایات ایران در عصر ناصری» پیام بهارستان / د2، س 5، ش 18/ زمستان 1391.  
    • کاظم بیگی، محمد علی و سید مصطفی حسینی، «مالیات و هزینه‌های ولایت در دوره قاجاریه: کتابچه دستورالعمل جمع و خرج بسطام و شاهرود (۱۲۹۴-۱۲۹۵ ه)»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال هفتم، شماره سیزدهم، ۱۳۹۰.
    • کورکیس عوّاد، «ساخت کاغذ در دوره تمدن اسلامی»، مجله یادگار، ش 9-10، 1324.
    • عبدلی آشتیانی، اسدالله، «کتابچه خالصه جات انبار ذخیره به خط سیاق (1306ه.ق))»، پیام بهارستان / د2، س 6، ش 21/ پاییز 1392.
    • همان، «کتابچه مواجب و سیورسات اطباء و جراحان فوج ظل السلطان» پیام بهارستان / د2، س 5، ش 19/ بهار 1392.  

    پایان نامه

    • شرفی صفا، حبیب، «اوضاع سیاسی، اجتماعی و مذهبی همدان در دوره اول قاجار با تاکید بر اوضاع مذهبی»، (کارشناسی ارشد، تاریخ تشیع)، دانشگاه پیام نور، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲.