پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

حاشیه نگاریِ نسخ خطی از منظر کارکردی و محتوایی مورد مطالعه: مخطوطات ترجمه ای

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه بیرجند، بیرجند، خراسان جنوبی. ایران.
2 دانشیار پژوهشکده علـوم تـاریخی. پژوهشـگاه علـوم انسـانی و مطالعـات فرهنگـی. تهران. ایران.
3 استادیار گروه آموزش تاریخ. دانشگاه فرهنگیان. تهران. ایران.
چکیده
یکی از سنت های نوشتاری رایج در تمدن اسلامی حاشیه نویسی بر متون است. حواشیه نگاری در متون کهن ضمن برخورداری از دیرینه گی و قدمت دارای کارکردها و فواید متعددی در ساحت دانشی، روشی و هویتی می باشد. وجود قواعد خاص در سبک نگارش حواشی در متون کهن و کاربرد عناصر تزئینی که برای تمایز قلمرو حاشیه و متن به کار می رفته حاشیه نگاری را از منظر کتاب آرایی و ابعاد هنری نیز حائز اهمیت ساخته است. این سنت نوشتاری زمینه ای مناسب برای تضارب آراء و تعاملات علمی را در فرهنگ و تمدن اسلامی رقم زده است. با توجه به استمرار این سنت علمی و جایگاه آن در فرهنگ و تمدن اسلامی مقاله حاضر به واکاوی حواشی گزیده ای از نسخ خطی ترجمه ای و تبیین کارکردهای آن اختصاص دارد. روش انجام این پژوهش به شیوه تحلیل محتوای حواشی نسخ و تبیین ویژگی ها و کارکردهای حاشیه نگاری در این متون است.
دستاوردها و نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد که مخطوطات ترجمه ای از نظر صوری تابع قواعد حاشیه نگاری در متون کهن بوده و از نظر محتوایی نیز علاوه بر توضیح ابهامات، درج نکات انتقادی و ارائه آراء و نظریات به شرح معانی واژگان، آوردن معادل های مناسب به تبیین وجوه تمایز فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه ایران با جامعه ای که نسخه از آنجا ترجمه شده، پرداخته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Annotating manuscripts from a functional and content point of view Subject of study: translated manuscripts

نویسندگان English

Zahra Alizadeh birjandi 1
elham malekzadeh 2
akram naseri 3
1 Associate Professor. Department of History. Faculty of Literature and Humanities. University of Birjand. Birjand. South Khorasan. Iran.
2 Associate Professor. Institute of Historical Sciences. Research Institute of Humanities and Cultural Studies. Tehran. Iran.
3 Assistant Professor. Department of History Education. Farhangian University. Tehran Iran.
چکیده English

One of the common writing traditions in Islamic civilization is annotating texts. Marginalization in ancient texts has many functions and benefits in the field of knowledge, method and identity. The existence of special rules in the style of margin writing in ancient texts and the use of decorative elements that are used to distinguish the territory of the margin and the text have made margin writing important from the point of view of book design and artistic aspects. This writing tradition has created a suitable field for conflicting opinions and scientific interactions in Islamic culture and civilization. Considering the continuation of this scientific tradition and its place in Islamic culture and civilization, this article is dedicated to analyzing the margins of a selection of translated manuscripts and explaining its functions. The method of conducting this research is to analyze the content of the margins of manuscripts and explain the features and functions of margin writing in these texts.
The achievements and results of this research show that in terms of form, translated manuscripts are subject to the rules of annotation in ancient texts, and in terms of content, in addition to explaining ambiguities, including critical points and providing opinions and ideas to explain the meanings of words, bringing equivalent The appropriate ones have explained the cultural, social and political differences between the Iranian society and the society from which the version was translated.

کلیدواژه‌ها English

Manuscript
translation
translated manuscripts
margin writing
function

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest 

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • آرین‌پور، یحیی (1382)، از صبا تا نیما، ج1، تهران، انتشارات زوار. 
  • آژند، یعقوب (1388)، "فصالی و نیلوفر"، گلستان هنر، شماره 16، تابستان، صص 34-40.       
  • افشار، ایرج (1349)، سواد و بیاض. جلد دوم (قسمت سند و تاریخ)، تهران، صص 511 ـ 157.
  • پورتر، ایو (1381)، "صحافی و دستورالعمل‌های مخصوص"، نامه بهارستان، ترجمه محمدحسین مرعشی، سال 3، شماره 2، دفتر 6، پاییز، صص 423-430.
  • تنکابنی، محمدطاهر (1353ش)، "کتب درسی قدیم"، فرهنگ ایران‌زمین، ج 20، تهران.
  • چادگانی پور، اعظم (1388)، "حاشیه و حاشیه‌نویسی‌ها در کتاب‌های چاپ سنگی دوره‌ قاجار (1193/1344 ه.ق)"،کتاب ماه هنر، ش 133، مهر، صص50-55.
  • حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله (1393)، ترجمه کشف الضنون عن اسامی الکتب و الفنون، ج1، مشهد، انتشارات سفیر اردهال.
  • رودگر، قنبرعلی (1390)، "حاشیه و حاشیه‌نویسی در نسخه‌های خطی (بر اساس متون کهن) "، نامه بهارستان، سال 12، شماره  18 و 19، بهار و تابستان، صص 101-114.
  • ستوده، غلامرضا (1377)، مرجع‌شناسی و روش تحقیق در ادبیات فارسی، تهران،سمت.
  • سید، ایمن فؤاد (1381)، «وصف فیزیکی نسخه‌های خطی»، ترجمۀ غلامرضا جمشیدنژاد اول، آیینۀ میراث، تهران.
  • صفا، ذبیح‌الله (1368)، تاریخ ادبیات در ایران، ج3، تهران.
  • صفری آق‌قلعه، علی (1390)، نسخه شناخت (پژوهشنامه نسخه شناسی نسخ خطی فارسی). با مقدمه ایرج افشار، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  • طهرانی، آقابزرگ (1403ق)، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج 6، بیروت، دارالاضواء.
  • عظیمی، حبیب‌الله؛ کلیدری؛ محمدباقر (1396)، "تجزیه و تحلیل محتوای حواشی100 نسخه فارسی از مجموعه اهدایی مقام معظم رهبری به کتابخانه آستان قدس رضوی"، کتابداری و اطلاع-رسانی، دوره20، شماره 3، (پیاپی 79). صص پاییز 3-22.
  • علیزاده بیرجندی، زهرا (1402)، "تحلیل و بررسی تاریخی نسخه خطی درباره خدمت نظام وظیفه از دوره قاجاریه"، پژوهش‌های نسخه‌شناسی و تصحیح متون، شماره 1، بهار و تابستان، دوره دوم، صص 200-221.
  • فروزانفر، بدیع‌الزمان (1383)، تاریخ ادبیات ایران، به کوشش عنایت‌الله مجیدی، تهران.
  • مسعودی آرانی، عبدالله (1398)،"حاشیه‌نویسی"، قابل دسترسی در cgie.org.ir، پنجشنبه مورخ 29/04/1402.
  • مصاحب، غلامحسین (1380)، دایره المعارف فارسی، ج1، تهران، نشر شهید سعید محبی.
  • نفیسی، علی‌اکبر (1343ش)، فرهنگ نفیسی، ج 1، تهران، انتشارات خیام.
  • https:// rch.ac.ir/article/9346 

نسخه های خطی:

  • قاینی، ابوطالب (بی‌تا)، وسیله السائلین فی احکام دین، نسخه خطی 1979474 سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
  • احمدخان عمادالملک (قرن14ه.ق)، نسخه خطی "فلاحت"، شماره 11035 سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
  • ژول ریشار فرانسوی (1260ه.ق)، نسخه خطی "قواعد حکمرانی فرانسه"، شماره 10023 سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
  • شلیمر، فلمنگی (1293ه.ق)، نسخه خطی "امراض اطفال"، ترجمه محمد کفری کرمانشاهی، شماره 12747 آستان قدس رضوی.
  • -------- (1293ه.ق)، نسخه خطی "ام الصبیان فی امراض الصبیان"، نسخه خطی شماره 1937 کتابخانه جامع گوهرشاد آستان قدس.
  • کلاتی، عباس‌قلی خان (1312ه.ق)،  نسخه خطی "سربازگیری"، ج 1، شماره 5549 کتابخانه آستان قدس رضوی.
  • -گروسی، عیسی (1297ه.ق)، نسخه خطی "شرح شهر طبسا"، شماره 4696 سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
  • و للن، ورژه (1289ه.ق)، ترجمه رضا مؤدب‌الملک، نسخه خطی "قوانین دولت فرانسه"، شماره 7384  کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران.
  • یونیوس (732ه.ق)، نسخه خطی "کتاب در علم فلاحت"، شماره 5762 کتابخانه آستان قدس رضوی.

  • تاریخ دریافت 12 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 10 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 17 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1404