پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

ارزیابی دست‌نویس کهنی از دیوان انوری و تصحیح ابیاتی بر اساس آن

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.
چکیده
موضوع این پژوهش که به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام گرفته، ارزیابی یکی از کهن‌ترین دست‌نویس‌های شناخته‌شدۀ دیوان انوری و تصحیح ابیاتی بر اساس این نسخه و با رجوع به سیزده دست‌نویس کهن دیگر است. مسئلۀ اصلی پژوهش، نقد و تحلیلِ نسخۀ شمارۀ 4113 و تبیینِ جایگاه آن در تصحیح انتقادی دیوان انوری است. با اینکه آغاز و انجام این دست‌نویس افتاده و در میانه اوراقی از آن مفقود یا جابجا شده است، امّا از قرائنی چون خط و کتابت و به‌خصوص اشتمال بر ضبط‌های اصیل، می‌توان آن را یکی از کهن‌ترین دست‌نویس‌های دیوان انوری به شمار آورد، این نسخه با اشتمال بر 85 قصیده، 145 قطعه و 8 رباعی و با 4234 بیت، کمتر از یک سوم دیوان شاعر را در بردارد. کاتب، اشعار را بر اساس دسته‌بندی موضوعی تدوین کرده است که این امر و برخی عناوین منحصر به فرد، شأن سرود اشعار و هویت ممدوحان را روشن می‌گرداند و به فهم درست‌تر سخن شاعر کمک می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد که نسخۀ یاد شده از نظر اشتمال بر ضبط‌های اصیل، یکی از مهم‌ترین دست‌نویس‌های دیوان انوری است و با کمک آن می‌توان صورت درست بسیاری از ابیات دیوان شاعر را روشن کرد و دریافت که چگونه ضبط‌های اصیلی چون «حس خیال» به «حسن و جمال»؛ «تو آنی» به «تو توانی»؛«مرد و مخنث» به «هر دو مخنث»؛ «با سر پی شدن» به «پی سپری شدن»؛«ابر قضا» به «امر قضا» و «در ریش خشک» به «درویش خشک» در برخی از دست‌نویس‌ها و چاپ‌های دیوان تبدیل و تحریف گشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluation of an Old Handwritten Edition of Anvari’s Divan and Correction of Some Verses on Its Base.

نویسنده English

Rahman Zabihi
Associate professor department of Persian Language and Lterature, Faculty of Humanities, Ilam University, Ilam Iran
چکیده English

The objective of this study which was conducted in descriptive-analytic method is to evaluate one of the known oldest handwritten editions of Anvari’s Divan and correcting some verses based on this edition referring to 13 other old manuscripts. The main purpose of this study however is to critique and analyze edition number 4113 and to clarify its position in the realm of critical analysis of Anvari’s Divan. Despite the fact that the beginning and final parts as well as some middle pages of this manuscript are lost, from evidence such as handwriting style, penmanship and especially the inclusion of original recordings, it can be considered as one of the oldest manuscripts of Anvari’s Divan. This edition containing 85 odes, 145 pieces and 8 quartets which totally includes 4234 verses, constitutes less than one-third of the poet’s Divan. The editor has classified the poems on a thematic basis which along with some unique subjects, clarifies the poet’s purpose of the composition of some poems as well as the identity of the people being praised that contributes to better understanding of the poet’s discourse. The result of the study shows that this edition, concerning the inclusion of the original recordings, is one of the most important manuscripts of Anvari’s divan that facilitates the clarification of the correct forms of many verses thereby contributing to better understanding the poet’s discourse. As a consequence, we can discover that how the original recordings like “Hess-e Khial” (the sense of imagination),...

کلیدواژه‌ها English

Anvari&‌‌rsquo
s Divan
Manuscripts
Manuscript No. 4113
Critical Editing
Correct Recording

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest  

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1383). رسالۀ نفس، تصحیح موسی عمید، همدان: دانشگاه بوعلی سینا و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  • ــــــــــــــــــــــــ (1390). قانون، ج2، ترجمۀ عبدالرحمن شرفکندی (هه‌ژار)، تهران: سروش.
  • ارسطو (1369). دربارۀ نفس، ترجمۀ علی‌مراد داوودی، تهران: حکمت.
  • انوری، محمد بن علی (قرن 6 یا 7). دیوان، نسخۀ خطی کهن شمارۀ 4113 دانشگاه تهران.
  • ــــــــــــــــــــ (680 ). دیوان، نسخۀ خطی شمارۀ 13503کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
  • ــــــــــــــــــــ (692). دیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ مینوی در مجموعۀ شمارۀ 3/ 234، کتابتِ محمد شاه بن علی بن محمود اصفهانی.
  • ــــــــــــــــــــ (699). دیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ چستربیتی در مجموعۀ  شمارۀ 10/ 248، کتابتِ محمد شاه بن علی بن محمود اصفهانی.
  • ـــــــــــــــــــــ (708). دیوان. نسخۀ خطی کتابخانۀ فاتح استانبول شمارۀ 51 ـ ف کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، کتابتِ محمد بن عبدالله بن محمد بن الحافظ.
  • ـــــــــــــــــــــ  (قرن 7). دیوان، نسخۀ خطی شمارۀ 209، کتابخانۀ سپهسالار.
  • ـــــــــــــــــــــ (قرن 8 تا 9 ه.ق). دیوان، فیلمِ نسخۀ خطی در جنگ حکیم اغلو پاشا، شمارۀ 1/ 170 ف دانشگاه تهران.
  • ـــــــــــــــــــــ  (قرن 7). دیوان، نسخۀ خطی شمارۀ 5267 کتابخانۀ ملک.
  • ـــــــــــــــــــــ (قرن 7 یا 8). دیوان، فیلمِ نسخۀ خطی کتابخانۀ فاتح استانبول، شمارۀ 50 ـ ف کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • ـــــــــــــــــــــ (759). دیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشگاه تهران شمارۀ 2/240، کتابتِ حسین بن محمد بن محمد ابی­القاسم مدینی.
  • ـــــــــــــــــــــ  (قرن 8). دیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ آستان قدس رضوی، به شمارۀ 11851.
  • ـــــــــــــــــــــ (758). دیوان، نسخۀ شمارۀ 13582کتابخانۀ مجلس، کتابتِ احمدبن علی بن احمد شیرازی.
  • ـــــــــــــــــــــ (838). دیوان، نسخۀ کتابخانۀ حراجچی اغلو.
  • ـــــــــــــــــــــ  (قرن 8 و 9). دیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شمارۀ 8527.
  • ـــــــــــــــــــــ (1376). دیوان، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • ـــــــــــــــــــــ  (1337). دیوان، به کوشش سعید نفیسی، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی پیروز.
  • ـــــــــــــــــــــ (1398). دیوان، تصحیح، تعلیق و شرح محمد امین احمدپور، کرمانشاه: دیباچه.
  • بیهقی، ابوالفضل (1388). تاریخ بیهقی، تصحیح محمد جعفر یاحقی و مهدی سیّدی، تهران: سخن.
  • حافظ، شمس‌الدین محمد (1374). دیوان، تصحیح قزوینی ـ غنی، به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، تهران: اساطیر.
  • خاقانی شروانی، بدیل بن علی (1378). دیوان، به کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران: زوّار.
  • خالقی‌مطلق، جلال (1390). شاهنامه از دست‌نویس تا متن، تهران: میراث مکتوب.
  • خواجوی کرمانی، محمودبن علی (1387). روضة‌الأنوار، تصحیح محمود عابدی، تهران: میراث مکتوب.
  • دنیسری، شمس‌الدین محمد (1350). نوادرالتبادر لتحفة‌البهادر، به کوشش محمد تقی دانش‌پژوه و ایرج افشار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • ذبیحی، رحمان (1395). «تصحیح انتقادی ابیاتی از دیوان انوری»، متن‌شناسی ادب فارسی، شمارۀ 31، 67 ـ 80. 
  • زرین‌کوب، عبدالحسین (1381). نقش بر آب، تهران: سخن. 
  • سعدی، مصلح بن عبدالله (1385). غزلهای سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: سخن.
  • سنایی، مجدودبن آدم (1385). دیوان، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: انتشارات سنایی.
  • شفیعی کدکنی، محمدرضا (1372). مفلس کیمیافروش، تهران: سخن.
  •  ـــــــــــــــــــــــ (1380). صورخیال در شعر فارسی، تهران: آگه.
  • شهمردان بن ابی‌الخیر (1362). نزهت‌نامۀ علایی، تصحیح فرهنگ جهان‌پور. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  • عطار نیشابوری، فریدالدین (1375). مختارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
  • صفا، ذبیح‌الله (1387)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: انتشارات فردوس.
  • طوسی، محمد بن محمود (1387). عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: علمی و فرهنگی.
  • فراهانی، ابوالحسن (1340). شرح مشکلات دیوان انوری، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • فردوسی، ابوالقاسم (1388). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
  • کرمی، محمدحسین، امینی، محمدرضا و کوثری، حمیدرضا (1392). «قصاید انوری و لزوم تصحیحی تازه از آنها»، شعرپژوهی، شمارۀ 18، 135 ـ 150.
  • منصوری، مجید (1395). «تصحیح بیت‌هایی از دیوان انوری بر اساس دست‌نویس (مورخ 680 هـ.ق.) کتابخانۀ مجلس»، متن‌شناسی ادب فارسی، شمارۀ 30، 109 ـ 120. 
  • منوچهری دامغانی، احمد بن قوص (1385). دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوّار.
  • ناصرخسرو، ابومعین (1365). دیوان، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • نورایی، الیاس و احمدپور، محمدامین (1394). «نقد و بررسی تصحیحات پیشین دیوان انوری»، آیینۀ میراث، شمارۀ 58، 355 ـ 372.
دوره 4، شماره 1 - شماره پیاپی 7
فروردین 1404
صفحه 266-289

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 21 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 23 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1404