پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

بازخوانی انتقادی رویکرد نسخه‌شناسانۀ «حافظ به سعی سایه» (هوشنگ ابتهاج)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
در قرن اخیر، ماجرای پایان ناپذیر سخن حافظ به مطالعات و پژوهش‌های بی‌شماری انجامیده و هرکس از طریقی در کلام او مضمون‌ها را بررسی کرده و در آثار متعددی به چاپ ‌رسانده است. از مباحثی که در سال‌های میانی قرن اخیر بسیار مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت، چاپ و انتشار کتب متعددی در زمینۀ تصحیح دیوان حافظ بود. گروهی از مصححان کوشیدند تا دیوان حافظ را که در زمان حیات او جمع آوری نشده بود، به کمک نسخه‌های قدیمی و گاه به سلیقۀ خود تصحیح کنند و غبار تحریفات نساخ و کاتبان را از چهرۀ ابیات اصیل بزدایند. یکی از تحقیقات حافظ‌شناسی، دیوان حافظ با شرح و حواشی هوشنگ ابتهاج است که به سبب شهرت و سابقۀ نویسندۀ آن در کار شرح برخی از متون عمدۀ ادب فارسی، در خور توجه و تأملی دیگر است. از آنجا که از زمان انتشار نخستین چاپ این کتاب تاکنون گام‌هایی چند در راه نقد و معرفی آن برداشته شد، نگارنده بر آن است تا با بازخوانی آنها، به بازنمایی دیدگاه‌های مختلف در باب آخرین طبع از اشعار حافظ بپردازد. هدف این نوشتار، طرح نظریات متعدد در باب «حافظ به سعی سایه» و نیز نقد و بررسی این نظریات برای رسیدن به درکی بهتر از رویکرد مصحح این اثر است. به این ترتیب، با بررسی پژوهش‌هایی که در باب این اثر نوشته شده‌، نشان داده‌ایم این طبع و تصحیح جدید در عرصۀ حافظ شناسی، دلایل موجهی برای ظهور خویش دارد و می‌تواند نزدیک‌ترین نسخه به نسخۀ کهن و خود حافظ باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Critical re-reading of the manuscriptology approach of "Hafez to the effort of Sayeh" (Houshang Ebtehaj)

نویسنده English

Amene ErfaniFard
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

The endless story of Hafez's speech in recent century has been done in countless studies and researches and everyone has examined the themes in some way in her words and has published them. One of the topics that was widely studied and researched in the middle years of the last century was the publication of several books on the emendation of Divan-e-Hafez. A group of proofreaders tried to emend Divan-e-Hafez with the help of older versions and sometimes to their own taste and remove the dust of distortions of copyists and scribes from the face of the original verses. One of these researches is the Divan-e-Hafez with the description and margins of Houshang Ebtehaj, which due to the fame and background of its author in the description of some major texts of Persian literature, is worth pondering. Because of Since the publication of this book, several steps have been taken to critique and introduce it, by reading them, the author intends to represent different views on the latest version of Hafez's poems. The purpose of this article is to present various theories about "Hafez to the effort of Sayeh" and also to review these theories to achieve a better understanding of the approach of the corrector of this work. Hence, we have reviewed the research that has been written about this work and have shown this version, has good reasons for introducing itself and can be the closest version to the old version and Hafez.

کلیدواژه‌ها English

Hafez
Sayeh
manuscriptology
emendation
critique

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest  

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • ابتهاج، امیرهوشنگ، سیاه مشق ۴، چاپ اول، تهران، زنده رود،۱۳۷۱.
  • اسلامی ندوشن، محمدعلی، «ماجرای پایان ناپذیر حافظ»، برگزیده مقاله­های نشر دانش دربارۀ حافظ، زیر نظر نصراله جوادی، چاپ اول، صص۱۵۶-۱۷۶، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1365.
  • امامی، کریم، «حافظ به سعی سایه و مطالبی دیگر (کشکول آقای کتابنده ۳)»، کلک، مهر و آبان، شماره ۵۵ و ۵۶، صص۸۴-۹۰، 1373.
  • امیر فرهنگی، ناصر، «منابع و مآخذ حافظ شناسی»، کیهان فرهنگی، ش۸، س ۵، صص ۶۶-۶۹، ۱۳۶۸.
  • باقری، بهادر، «نسخه گزینی شارحان شعر حافظ»، سالنامۀ حافظ­پژوهی، دفتر ۵، صص۵۲-۸۰، ۱۳۸۱.
  • بهره­ور، مجید، «حافظ و سایه: مکالمه گرایی از ساخت متن تا ساخت اجتماع»، نقد ادبی، سال ششم، بهار، ش ۲۱، صص ۳۷-۶۲، 1392.
  • پایمرد، منصور، «گنج عزلت، گنج عزت یا گنج عزلت؛ نگاهی به تصحیح های دیوان حافظ خانلری، نیساری و سایه»، سالنامۀ حافظ پژوهی، دفتر ۵، صص ۱۱۰-۱۱۵، 1381.
  • حافظ، شمس­الدین محمد، حافظ به سعی سایه، به کوشش امیرهوشنگ ابتهاج، چاپ ششم، تهران، نشر کارنامه، 1375.
  • حافظ، شمس الدین محمد، دیوان خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی، به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی، چاپ چهارم، تهران: زوار، 1385.
  • راستگو، سید محمد، «نقد و بررسی دیوان حافظ به سعی سایه»، آینۀ پژوهش، دورۀ ۶، ش۳۱، صص۳۱-۳۹، 1374.
  • سیف، عبدالرضا و محمودی، آزاد، «سایۀ حافظ در غزل های سایه (هوشنگ ابتهاج)»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره ۵۶، شماره ۳، صص ۵۵-۷۲، 1384.
  • نجفی، ابوالحسن، «حافظ: نسخه نهایی»، برگزیده مقاله­های نشر دانش دربارۀ حافظ، زیر نظر نصراله جوادی، چاپ اول، صص ۱۲۱-۴۰، تهران، مرکز نشر دانشگاهی،‌ 1365.
  • محجوب، محمد جعفر، «دربارۀ حافظ (بهانه­ای برای مرور ۳ چاپ معتبر دیوان حافظ در پنجاه سال اخیر)»، کلک نقد کتاب، شمارۀ ۶۰، اسفند، صص۲۵۲-۳۱۰، 1373.
  • هروی، حسینعلی، ‌«سخنی از تصحیح جدید دیوان حافظ»، برگزیده مقاله­های نشر دانش دربارۀ حافظ، زیر نظر نصراله جوادی، چاپ اول، صص ۱۴۱-۱۵۵، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1365.
  • همایونی، صادق، «سایۀ سنت­ها بر غزل حافظ»، بخارا، شمارۀ ۱، صص ۷۵-۷۸، 1377.

  • تاریخ دریافت 05 تیر 1401
  • تاریخ بازنگری 09 مرداد 1401
  • تاریخ پذیرش 14 شهریور 1401
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1401