پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

قدیم‌ترین رسالۀ معمائی فارسی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی. دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
چکیده
صنعت بدیعیِ معما که از دیر باز در شعر فارسی رواج داشته، به دو نوع معمای اسمی و تاریخی (ماده‌تاریخ) تقسیم می‌شود. در سده‌های 9 – 11 ق که دورة اوج معماسرایی بود، رساله‌های متعددی به‌منظور شرح و توضیح قواعد معما، و همچنین ثبت بهترین معماها نوشته شد. فقدان تحقیقی جامع دربارة رسالات معمائی، شناسایی آن‌ها را با مشکلاتی مواجه کرد که لغزش‌ها و اشتباهاتی را در برخی منابع مرجع پیش آورده است. این لغزش‌ها به آثار دیگر راه یافتند و در نهایت چنان رواج یافته‌اند که حقیقت علمی پنداشته می‌شوند. در این پژوهش بنیادی که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مقابلة نسخ خطی متعدد صورت گرفت، آشکار شد که نظر ذبیح‌الله صفا مبنی بر اینکه الاحیاء فی حل المعمّا قدیم‌ترین رسالة معمائی فارسی است، چندان دقیق نیست و احتمالاً چنین رساله‌ای وجود نداشته باشد. قدیم‌ترین رساله با توجه به آنچه موجود است، مطلوب الاحباب اثر رفیع منوچهر تاجر ملقب به بدیع تبریزی است. مؤلف رسالة 24 اصل نیز شناسایی گردید که محمد آل‌کر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Oldest Persian Enigmatic Treatise

نویسندگان English

Yahya Talebian
Mozhdeh kamalifard
Department of Persian Literary and Language. Persian Literary and foriegn Language Faculty. Allameh Tabatabaei University. Tehran. Iran.
چکیده English

Riddle as a figure of speech, which has been popular in Persian poetry for a long time, is divided into two types: nominal and historical riddles (Chronograph). In the 11th-9th lunar centuries, which was the peak period of the riddle writing, several treatises were written to explain the rules of riddles, as well as to record the best riddles. The lack of comprehensive research on enigmatic treatises has led to problems in identifying them, which has caused mistakes and errors in some reference sources. Such mistakes have found their way into other works and have eventually become so prevalent that they are considered scientific truth. This fundamental research, which was carried out using library sources and dealing with numerous manuscripts, revealed that Zabihullah Safa's view that (الاحیاء فی حل المعمّا) “al-Ehyāe Fī Hal al-Moamā” is the oldest Persian enigmatic treatise is not exact and there is no such treatise. The oldest treatise (مطلوب الاحباب) “Matlōb al-Ahbāb” is the work of Rafi Manouchehr, a merchant known as Badie Tabrizi. The author of the treatise "24 Asl" was also identified.

کلیدواژه‌ها English

riddle؛ Al-Ehyāe Fī Hal al-Mo´
؛ amā؛ Matlōb al-Ahbāb؛ Holale Motarraz dar Fann-e Mo´
؛ amā va Loghaz؛ Manouchehr Badi´
؛ e Tabrizi

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest  

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن. الذریعه الی تصانیف الشیعه. به اهتمام احمد منزوی و علی‌نقی منزوی. تهران، اسلامیه، 1357.
  • باوقار زعیمی، الهام. تصحیح نسخۀ خطی حل معما اثر ضیای اردوبادی. به راهنمایی حمیدرضا قانونی. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌‌آباد، 1389.
  • بدیع تبریزی، منوچهر. مطلوب‌الاحباب [نسخۀ خطی]. به کتابت محمدبن حسین‌بن سلام‌الله ابرقویی. تهران: کتابخانۀ ملی ملک، شمارۀ 3/490، مورخ 851 ق.
  • بدیع تبریزی، منوچهر. مطلوب‌المحبوب [نسخۀ خطی]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 1/9816، (بی تا).
  • تربیت، محمدعلی. دانشمندان آذربایجان. به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد ویرایش دوم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1377.
  • جامی، عبدالرحمن‌بن احمد. حلیـة حلل، یا، رسالۀ کبیر. به اهتمام نجیب مایل‌هروی، مشهد، نوید، 1361.
  • حاجی‌‌خلیفه، مصطفی‌بن عبدالله. کشف‌الظنون عن الاسامی الکتب و الفنون. بیروت، دارالکتب العلمیه، 1413 ق.
  • حبیبی افغانی، عبدالحی.  تاریخ‌گویی به تعمیه در اشعار قدیم دری. به اهتمام محمد سرور. کابل، آکادمی علوم افغانستان، مرکز علمی و تحقیقی زبان‌ها و ادبیات دپارتمان دری، 1360.
  • خیامپور، عبدالرسول.  فرهنگ سخنوران. ویرایش دوم، تهران، طلایه، 1372.
  • درایتی، مصطفی. فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). ویراستار مجتبی درایتی، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1390.
  • درایتی، مصطفی. فهرستواره دست‌نوشت‌های ایران (دنا) با اصلاحات و اضافات. ویراستار مجتبی درایتی، مشهد، موسسه فرهنگی‌پژوهشی الجواد توس، 1398.
  • رامی، حسن‌بن محمد. حقایق الحدائق: علم بدیع و صنایع شعری در زبان پارسی دری. تصحیح محمدکاظم امام، تهران، دانشگاه تهران، 1385.
  • رشید وطواط، محمدبن محمد. حدائق السحر فی دقایق الشعر. به تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران، سنایی، 1362.
  • شریفی، محمد. فرهنگ ادبیات فارسی. ویراستار محمدرضا جعفری، تهران، نشر نو، معین، 1390.
  • شمیل‌پور، هادی. نقد و تصحیح حلل مطرز در معما و لغز شرف‌الدین علی یزدی. پایان‌نامۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور تهران، 1394.
  • صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران، فردوس، 1368.
  • عبدالغنی‌بن داود. شرح رسالۀ محمد الکر ،یا، شرح دستور معما [نسخۀ خطی]. تهران، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شمارۀ 1/830،  مورخ10 ق.   
  • فروغی، محمدحسین. علم بدیع. به اهتمام محمدعلی فروغی، ابوالحسن فروغی، به کوشش منا علی‌مددی، تهران، خاموش، 1399.
  • فهرستگان نسخ خطی کتابخانۀ ملی به نشانی:   https://scripts.nlai.ir
  • مشکور، محمد جواد. تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری. تهران، انجمن آثار ملی، 1352.
  • همایی، جلال‌الدین. فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران، نشر هما، 1367.

  • تاریخ دریافت 05 تیر 1401
  • تاریخ پذیرش 31 تیر 1401
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1401