پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

چکیده در جهان امروز شیوه‌های حکمرانی و مفهوم آن دستخوش تغییرات زیادی شده است. امروزه حکمرانی از فرایندی مرکزی به روندی توزیع یافته و از شکلی مستقلّ به قالبی شبکه ای درآمده است. رفع تعارضات اجتماعی (حکومت گریزی)، کاستن از پیچیدگی مسائل حکمرانی و خنثی کردن اثرگذاری عوامل متعدد غیر سازنده، درمان ضعف فرهنگ مشارکت در جامعه، اصلاح سوگیری های شناختی، جبران محدودیت منابع، حرکت با مبانی فکری و نظام ارزشی مردم، نقش آفرینی و توانایی اجماع بین المللی، همه و همه در گرو تقویت پایه های فرهنگی و تمدنی کشور است و یکایک آنها با تقویت عناصر تاریخی فرهنگ و هنر ایران، امکان پذیر است. به چند نمونه از امکانات کشور برای حکمرانی خوب در این عرصه اشاره ای گذرا می شود. نمونه های برشمرده در نوشتار، حکایت از ضرورت پرداختن به «حکمرانی نسخه های خطی» و شناسایی و فعال‌تر ساختن ظرفیتهای فرهنگی این حوزه در بخشهای مختلف و ساماندهی بهینه ظرفیتها برای استفادۀ هرچه بهتر از منابع غنی فرهنگی ایران دارد.

چکیده در میان پژوهش‌های ادبی فقدان بزرگی در حوزۀ معمای ادبی از جنبه‌های تاریخ ادبیات، کارکردها و کاربردها، احیای متون خطی، و قواعد و اعمال معمائی وجود دارد. میرحسین معمائی نیشابوری ( - 904ق) که در معماسرایی شاگرد عبدالرحمان جامی بود و سرآمد معماسرایان قرن 9 و 10 به شمار می‌رفت، رساله‌ای به نام دستور معما دارد. این رساله که نگارش آن در 904ق پایان یافت حاوی 650 معمای ادبی از مؤلف، و توضیحاتی بسیار مختصر دربارۀ اعمال و قواعد معمائی است. بیش از صد نسخۀ خطی از این رساله در کتابخانه‌های ایران، و نسخ متعددی در دیگر کتابخانه‌های جهان نگهداری می‌شود. پیچیدگی‌ معماهای این رساله آن را از دیگر رسائل معمائی متمایز کرده است به گونه‌ای که از همان زمان تا سدۀ 12ق افراد متعددی به شرح و توضیح معماهای آن اقدام کرده‌اند. به منظور رفع این خلأ پژوهشی و احیای یکی از رسالات معمائی، رسالۀ دستور معما بر مبنای نسخۀ اساس نسبی که نسخۀ 1/4495 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران بود، تصحیح انتقادی گردید و معماهای آن با روشی قاعده‌مند شرح شد. در این جستار ضمن معرفی این نسخه و ویژگی‌های آن، و توضیح برخی قواعد و اعمال معمایی که آگاهی از آن‌ها برای گشودن معماها ضروری است، چند نمونه از معماها نیز حل می‌شوند.

چکیده از صدرالدین محمد بن ابراهیم قوامی شیرازی (متوفی 1045ق) معروف به ملاصدرا دست‌نوشته‌های متعددی برجای مانده است. این دست‌نوشته‌ها یا تألیفات اوست یا استنساخ‌های او از رسائل دیگران است. موضوع مقالۀ حاضر معرفی یکی از همین دست‌نوشته‌هاست. این اثر شامل منتخبی از اشعار مثنوی معنوی مولوی است و در 13 برگ نوشته شده است. نسخۀ مذکور فاقد رقم کاتب یا تاریخ کتابت است و در موزۀ پارس شیراز نگهداری می‌شود. از این نسخه در فهارس نسخه‌های خطی یا آثار ملاصدرا یاد نشده است.
این مقاله با روش تحقیق تاریخی-‌‌توصیفی و تطبیقی و با هدف نسخه‌شناسی و بررسی مسالۀ انتساب خط نسخۀ منتخب مثنوی معنوی مولوی به ملاصدرای شیرازی نوشته شده است. بدین منظور، ابتدا به شواهد و سرگذشت تاریخی نسخه پرداخته شده و سپس از خط و برخی ویژگی‌های ظاهری آن سخن رفته است. این بررسی نشان می‌دهد که نسخۀ مذکور شامل گزیده‌ای از ابیات دفاتر دوم تا چهارم مثنوی معنوی است و به‌احتمال در ایام جوانی و دوران تحصیل ملاصدرا کتابت شده است. تاریخ صحافی نسخۀ فعلی نیز به اواخر سدۀ سیزدهم یا اوایل چهاردهم هجری قمری باز می‌گردد. این نسخه در این دوره از طرف میرزا ابوطالب رضوی به معتمدالدوله، فرمانفرمای فارس، اهدا شده است. میرزا ابوطالب موسوی در دورۀ حکومت فرهاد میرزا معتمدالدوله به صدارت دیوانخانۀ عدلیۀ فارس رسید. با این حال، تاریخ الحاقی یادداشت آغاز نسخه مصادف با حکومت اویس‌میرزا احتشام‌الدوله، فرزند فرهادمیرزا، بر فارس است. او نیز لقب معتمدالدوله داشت.

چکیده جلال خالقی‌مطلق، در تصحیح شاهنامۀ فردوسی کوششی طاقت‌فرسا نموده‌است همچنین با ضبط تمام نسخه‌بدل‌ها در پاورقی، متن انتقادی شاهنامه را در معرض نقد و سنجش پژوهندگان قرارداده‌است به امید اینکه پژوهشگران در بررسی‌های خود، این پیرایش را نقدکنند تا متن شاهنامه هرچه ‌بیشتر به زبان عصر شاعر نزدیک‌شود. در این پژوهش به روش اسنادی و از نوع تحلیلی‌ـ‌ توصیفی به بررسیِ ابیات دفتر ششم شاهنامه، تصحیح خالقی‌مطلق پرداخته‌شده‌است. بیست و یک مورد از ضبط‌های متن چاپی را نیازمند بازنگری و اصلاح تشخیص‌داده‌ایم. اصلاحات پیشنهادی این مقاله نشان‌می‌دهد به‌رغم کوشش‌هایی که در تصحیح دفتر ششم صورت‌گرفته‌است همچنان براثرِ عدم دقت یا تصرف کاتبان در تصحیف واژگان، تغییر و دگرگشت‌هایی در نسخه‌های شاهنامه راه یافته‌است و مصحح نیز به برخی از این موارد دقت کافی نکرده‌است یا این اشتباهات براثرِ اعتماد به نسخه‌ای خاص در متن مصحَّح شاهنامه به‌عنوان ضبط اصیل پذیرفته‌شده‌است. برخی از این اصلاحات پیشنهادی نشان‌می‌دهد توجه به منابع جنبی نظیر متون تاریخی و فرهنگ‌های لغت و زبان‌ها و گویش‌های ایرانی همچنین توجه به مفاد اندیشگانی موقعیت داستان در تصحیح متن، مفید و راهگشاست.

چکیده داستان‌های قهرمانی و عاشقانه از جمله داستان‌های جذاب و پر‌مخاطب در دوره‌های مختلف ادبی است که در شمار آثار قابل اعتنای ادبیات داستانی عامه محسوب می‌شوند. تعداد زیادی از این آثار اعم از نظم و نثر، تاکنون تصحیح نشده‌اند و به‌صورت نسخ خطی در دسترس هستند. نظر به اهمیت و ارزش این گونه متون، در پژوهش حاضر تلاش شده‌است تا نسخة منثور نویافته‌ای از داستان بهرام و گلندام معرفی شود. بهرام و گلندام از جمله داستان‌های عامیانه فارسی است. این داستان که در زمرة داستان‌های ادبیات مکتب‌خانه‌ای ایران بوده‌، محبوبیت زیادی داشته‌است. در نتیجه، نسخه‌های منثور و منظومی از آن موجود است که با یکدیگر تفاوت‌ها و شباهت‌هایی دارند. نسخة مورد پژوهش در این مقاله، در پایان یکی از نسخه های معتبر منظومه رعنا و زیبا کتابت شده و تاریخ ندارد ولی کامل و خواناست و در لابه لای آن ابیاتی نیز به مناسبت ذکر شده است و باتوجه به سبک زبانی به نظر می‏ رسد مقدم بر نسخه منثور چاپ‌شده از این داستان در کتاب ادبیات مکتب‌خانه‌ای، کتابت شده است. در این مقاله علاوه بر تصحیح و معرفی این نسخه کوتاه، تلاش شده‌است که برخی از ویژگی‌های محتوایی و زبانی این اثر نیز بررسی شود. با توجه به قرائن زبانی و محتوایی به نظر می‌رسد که داستان بهرام و گلندام نمونه تمام عیار ژانر نقالی مکتوب است و در واقع رونوشتی از متن ‌نقالی است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و صنعت‌پژوهی انجام شده‌است. همچنین در پایان، نسخه تصحیح‌شده این داستان به صورت پیوست آورده‌شده است.

چکیده «مناظره الجواهر لمسرة الخواطر» مثنویی است در 759 بیت در مناظره جواهرات با یکدیگر و اظهار برتری هر کدام بر دیگری، این اثر را بصیری در سال 907 هجری قمری در سفر خویش به روم به نظم درآورد و در سال 918 هجری قمری به امیر محمد فرزند سلطان بایزید عثمانی یا آنگونه که از متن برمی‌آید خود سلطان بایزید دوم تقدیم نمود. از این اثر ارزشمند، نسخه‌ای به شماره نسخۀ 10143 در کتابخانه مرعشی نجفی نگهداری می‌شود. مقالۀ حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای ابتدا به واکاوی مختصات نسخه‌شناختی این اثر پرداخته‌است، آنگاه بر پایه سبک‌شناسی موضوعی، ادبی و زبانی آن را تحلیل کرده‌است. نتیجه این بررسی‌ها نشان می‌دهد، این اثر از حیث رسم الخط، ویژگیهای رسم الخط سده‌های ده و یازده را داراست. از منظر سبک‌شناسی موضوعی، پرداختن به موضوعات گوهرشناسی در قالب مناظره، مباحث تعلیمی و اخلاقی و بیان شرح احوال شاعر، مهمترین موضوعات اثر را تشکیل می‌دهد. متن از نگرش اخلاقی و شرایط زندگی نویسنده حکایت دارد بطوریکه از طریق این اثر لایه های مخفی زندگی بصیری بغدادی مکشوف می‌گردد. در سطح واژگانی، کاربرد برخی لغات نوساخته یا کم کاربرد و نیز بکارگیری گسترده اصطلاحات گوهرشناسی از برجستگی‌های اثر است. استفاده از جناس، انواع ایهام، کنایه، انواع تشبیه، واج آرایی، بازی با حروف بخصوص در حساب جمل، استشهاد به آیات و اشاره به مضامین شعری شعرای متقدم موجب آهنگین شدن و افزایش غنا در سطح بلاغی سخن شده‌است.

چکیده پژوهش در خصوص پاره ‎ای از رباعیات دخیل در دیوان کبیر حاکی از آن است که دخیل بودن این قبیل رباعیات بر مبنای منابع متقدم موجود، قابل اثبات است ولی شناسایی سرایندگان واقعی و اصلی آن‎ها بر مبنای همان اسناد، ممکن نیست. رباعیات دخیل با سرایندگان ناشناس، رباعیاتی است که در متون نثر متقدم یا معاصر مولانا به آن‎ها استشهاد، یا در مجموعه های شعری و سفینه ها بدون ذکر نام سراینده نقل شده اند. از مجموع 96 رباعی از این نوع، 70 رباعی در این پژوهش بررسی شده است که 42 مورد از آن‎ها رباعیاتی است که مولانا آن‎ها را ازمنابع ادبی متعدد و متقدمی که با آن‎ها آشنا بوده، نقل کرده است. 12 رباعی نیز، رباعیاتی است که مولانا یک بیت آن‎ها را از رباعیات شعرای متقدم تضمین کرده و بیت دیگر آن‎ها را خود ساخته است. 16 رباعی باقیمانده نیز، در یک بیت با تک بیتی های موجود در متون نثر مشترک است اما به دلیل مشخص نبودن و عدم دسترسی به بیت دیگر این تک بیتی ها، بطور قطع نمی توانیم بگوییم که مولانا این رباعیات را به طور کامل از منابعی دیگر نقل کرده یا تنها یک بیت آن‎ها را از دیگران نقل کرده و بیت دیگر را خود سروده است.

چکیده نصاب الصبیان ابونصر فراهی(د. 640ق.) یکی از آثار برجسته آموزشی در قلمرو فرهنگی ایران بوده است. به سبب اقبال فراوان به این کتاب، شروح گوناگونی بر آن نوشته‌اند. یکی از این شرح‌ها که در حدود قرن نهم هجری به رشتۀ تحریر درآمده شرح نصاب الصبیان از مرشد‌الدین علی سیفکی شیرازی است. چندین دستنویس از این شرح در کتابخانه‌های مختلف دنیا شناسایی شده که قدیمی‌ترین آن‌ها در کتابخانه ملت کشور ترکیه نگهداری می‌شود. از آنجا که در این اثر نکات مهمی پیرامون تاریخ، جغرافیا و ادبیات فارسی به چشم می‌خورد، تصحیح آن می‌تواند بسیار ارزشمند باشد. ما در این پژوهش می‌کوشیم نخست به بررسی دستنویس‌های گوناگون این اثر بپردازیم و نشان دهیم که کدام دستنویس‌ها اعتبار بیشتری دارد. در گام بعد به سراغ متن کتاب رفته و با ارزیابی دقیق آن تلاش خواهیم کرد پاره‌ای از مهم‌ترین دستاوردهای ادبی، تاریخی و جغرافیایی متن را به پژوهشگران عرضه کنیم تا از این رهگذر بتوانند در پژوهش‌های مربوط به تاریخ و فرهنگ ایران، به ویژه در قرن نهم هجری از آن بهره‌مند شوند. روش کار ما توصیفی- تحلیلی و بر پایۀ دستنویس‌ها و دیگر منابع مکتوب خطی یا چاپی خواهد بود.

چکیده انوشیروانِ ساسانی در حکایت‌هایی که در متونِ نظم و نثر پارسی نقل شده است، غالباً سیمایی مثبت دارد و همواره به عنوانِ نمادی برای عدالت توصیف می‌شود. بااین‌حال در یکی از مثنوی‌های به‌جای مانده از قرونِ متأخّر، انوشیروان نه تنها عادل نبوده، بلکه پادشاهی هوسباز معرّفی شده است که با زور و اجبار سعی دارد از زن پاکدامنِ شوهرداری کام بگیرد. در این اثر زنِ پارسا با وجودِ اصرارهای فراوانِ انوشیروان، به هیچ‌روی حاضر نیست به خلوتِ او درآید؛ تا آن‌جا که از سرِ ناچاری و به‌منظورِ دفعِ انوشیروان، چشمانِ خود را کنده و برای او می‌فرستد و پس از این واقعه است که انوشیروان راهِ ندامت و توبه در پیش می‌گیرد. این منظومۀ کوتاه، اثرِ سراینده‌ای ناشناس به نامِ خلیلِ شیرازی است که کهن‌ترین نسخۀ خطّیِ آن، مربوط به نیمۀ قرنِ یازدهم، محفوظ در کتابخانۀ ملّی است. بعضی از پژوهشگران برآنند که این خلیلِ شیرازی، همان خلیلِ زرگرِ رشتی، شاعرِ دربارِ جمشیدخانِ اسحاقی در قرنِ دهم و صاحبِ جمشیدنامۀ مفقوده است. در این مقاله با هدفِ گشودنِ گرۀ کوچکی از این بحث، و افزودنِ چند کلمه‌ به تاریخِ ادبیِ قرنِ دهم و یازدهم، به مطالعۀ مثنوی ارزشمندِ انوشیروان و زنِ پارسا پرداخته‌ایم. نگارندگان ابتدا نسخه‌های به‌جای مانده از این اثر را بررسی خواهند کرد. سپس به بحثِ انتسابِ آن روی می‌آورند و با شواهدی اثبات می‌کنند که این اثر، از خلیلِ زرگرِ رشتی نیست...

چکیده نسخه های خطی جزء میراث‌های ماندگار و ارزشمند یک ملت محسوب می‌شوند و احیا و شناساندن آنها به جامعۀ علمی و ادبی از اهمیت بسیاری برخوردار است. بدایع‌الصنایع به خامۀ فصیح دشت‌بیاضی از آثار دست‌نوشتِ متقدم‌ بلاغی است که در قرن نهم قمری تصنیف شده است. نویسندۀ اثر از دانشمندان برجستۀ عصر تیموری و صاحب آثار متعددی است. در پیشینۀ بلاغت فارسی، بدایع‌الصنایع کهن‌ترین مأخذی است که در آن به علم معانی به مثابۀ یک دانشِ مستقل پرداخته شده است. اثر مذکور در ساختاری مدون و علمی به مقولات عروض، بدیع، معانی، بیان و سرقات پرداخته است. بخش معانی این کتاب (صحیفۀ نخست) در ده فصل به صنایع برجستۀ دانشِ معانی پرداخته است. در آغاز این فصل نیز در باب بلاغت، فصاحت، معاییر و اقسام آن‌ها و موارد مخلّ بلاغت بحث شده است. طبقه‌بندی دشت‌بیاضی از محورهای دانش معانی در بدایع‌الصنایع با آثار بعدی ناهمگونی‌هایی دارد. مصنف در هر یک از مقاصد ده‌گانۀ فن معانی، تعریف دقیقی از صنعت مورد بحث به دست داده و اقسام آن را با ذکر شواهد مثال فارسی و توضیحات کافی تحلیل کرده است. از اثر حاضر سه نسخۀ خطی باقی‌ مانده است؛ کهن‌ترین نسخۀ اثر به تاریخ کتابت 964 ق و محفوظ در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی در نوشتار فعلی از منظر نسخه‌شناسی و متن‌پژوهی مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده در نوشتار حاضر سعی کرده است که ضمن شناساندن اثر، خطوط اصلی رویکرد دشت‌بیاضی به دانش معانی را در بخش نخست اثر بررسی و تبیین نماید.

چکیده جنون‌المجانین اثر قوام‌الدین سنجانی، عارف سدۀ هشتم و نهم هجری است که با موضوع عرفان و تصوف نگارش یافته است. این اثر ارزشمند با نگرشی منتقدانه به موضوع تصوف و عقاید صوفیان، در چهار باب: معتقدات، واردات، واقعات و اشعار تحریر شده است. پژوهش حاضر با عنایت به اهمیت جنون‌المجانین بر آن است تا با تکیه بر روش توصیفی - تحلیلی علاوهبر معرفی اثر و نسخه‌های موجود از آن، به بررسی ویژگی‌های زبانی و ادبی آن نیز بپردازد. از دیگر سو، پژوهش حاضر در بخش تحلیل محتوایی، مواضع مؤلف را دربارۀ مسائل مختلف تصوف آشکار می‌کند. نتایج بررسی نشان می‌دهد که سنجانی نیز، مانند اغلب عرفا، برای اثبات دیدگاه‌هایش از آیات، احادیث، اشعار و اقوال مشهور یاری گرفته است. از جمله ویژگی‌های بلاغی این اثر نیز می‌توان به: کاربرد کلمات پی‌درپی، واج‌آرایی، جناس، سجع، تشبیه، تمثیل، اقتباس (حلّ و درج)، تلمیع و تلمیح اشاره کرد. ویژگی‌های زبانی متن بیان‌کنندۀ آن است که نثر کتاب کهن‌تر از دورۀ مؤلف است. گفتنی است از جنون‌المجانین هفت نسخۀ خطی شناسایی شده است که در کتابخانه‌های ایران، ترکیه، مصر، پاکستان و انگلیس نگهداری می‌شود.