خلیلِ شیرازی و مثنوی «انوشیروان و زن پارسا»

پارساطلب, عباس; فهندژ سعدی, حمیدرضا

doi:10.22034/crtc.2023.180299

خلیلِ شیرازی و مثنوی «انوشیروان و زن پارسا»

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

عباس پارساطلب

حمیدرضا فهندژ سعدی

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و علوم انسانی. دانشگاه تهران. تهران. ایران.

10.22034/crtc.2023.180299

چکیده

انوشیروانِ ساسانی در حکایت‌هایی که در متونِ نظم و نثر پارسی نقل شده است، غالباً سیمایی مثبت دارد و همواره به عنوانِ نمادی برای عدالت توصیف می‌شود. بااین‌حال در یکی از مثنوی‌های به‌جای مانده از قرونِ متأخّر، انوشیروان نه تنها عادل نبوده، بلکه پادشاهی هوسباز معرّفی شده است که با زور و اجبار سعی دارد از زن پاکدامنِ شوهرداری کام بگیرد. در این اثر زنِ پارسا با وجودِ اصرارهای فراوانِ انوشیروان، به هیچ‌روی حاضر نیست به خلوتِ او درآید؛ تا آن‌جا که از سرِ ناچاری و به‌منظورِ دفعِ انوشیروان، چشمانِ خود را کنده و برای او می‌فرستد و پس از این واقعه است که انوشیروان راهِ ندامت و توبه در پیش می‌گیرد. این منظومۀ کوتاه، اثرِ سراینده‌ای ناشناس به نامِ خلیلِ شیرازی است که کهن‌ترین نسخۀ خطّیِ آن، مربوط به نیمۀ قرنِ یازدهم، محفوظ در کتابخانۀ ملّی است. بعضی از پژوهشگران برآنند که این خلیلِ شیرازی، همان خلیلِ زرگرِ رشتی، شاعرِ دربارِ جمشیدخانِ اسحاقی در قرنِ دهم و صاحبِ جمشیدنامۀ مفقوده است. در این مقاله با هدفِ گشودنِ گرۀ کوچکی از این بحث، و افزودنِ چند کلمه‌ به تاریخِ ادبیِ قرنِ دهم و یازدهم، به مطالعۀ مثنوی ارزشمندِ انوشیروان و زنِ پارسا پرداخته‌ایم. نگارندگان ابتدا نسخه‌های به‌جای مانده از این اثر را بررسی خواهند کرد. سپس به بحثِ انتسابِ آن روی می‌آورند و با شواهدی اثبات می‌کنند که این اثر، از خلیلِ زرگرِ رشتی نیست...

کلیدواژه‌ها

خلیل شیرازی

انوشیروان

جُنگ

تصحیح

جمشیدنامه

خلیلِ زرگر رشتی

20.1001.1.27834913.1403.3.1.9.0

موضوعات

عنوان مقاله English

Khalil Shirazi and Masnavi "Anoushirvan and the pious woman"

نویسندگان English

Abbas Parsatalab

hamidreza Fahandej Saadi

Department of Persian language and literature, Faculty of Persian Literature and Humanities. University of Tehran. Tehran. Iran.

چکیده English

Anushirvan Sasani often has a positive image in the stories narrated in Persian poetry and prose texts and is always described as a symbol of justice. However, in one of the Masnavis left over from the last centuries, Anushirvan is not only not just, but also a lustful king who tries to take possession of a chaste married woman by force and coercion. In this work, the pious woman, despite Anushirvan's many insistences, is not willing to go into his solitude. To the extent that out of necessity and in order to get rid of Anushirvan, she plucks out her own eyes and sends them to her, and it is after this incident that Anushirvan takes the path of regret and repentance; To the extent that out of necessity and rejection of Anushirvan, she takes out her eyes and sends them to him, and after that Anushirvan takes the path of repentance.This short poem is the work of an unknown poet named Khalil Shirazi, the oldest manuscript of which dates back to the middle of the 11th century AH and is preserved in the National Library of Iran. Some researchers believe that this Khalil Shirazi is the same Khalil Zargar Rashti, the court poet of Jamshid Khan Ishaqi in the 10th century and the owner of the missing Jamshidname...

کلیدواژه‌ها English

Khalil Shirazi

Anushirvan

Anthology

edition

Jamshidname

Khalil-e Zargar Rashti

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

آریانی، رضا، آوردگاه دستان (شرح گزارشی انتقادی برزونامه و جمشیدنامه از ملحقات داستانهای شاهنامه به زبان شیوای امروزی)، تهران، فرهنگ مانا، 1395.
آقابزرگ تهرانی، محمّدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، 26 جلد، گردآورنده احمد بن محمّد حسینی، بیروت، دارالاضواء، 1403 ق.
الحق کوثر، انعام، «همایون اسفراینی»، هلال، آذر، شمارۀ 62، صص 27-29، 1345.
اوحدی بلیانی، تقیالدّین محمّد بن محمّد، عرفات العاشقین و عرصات العارفین، تصحیح ذبیحاللّه صاحبکاری – آمنه فخر احمد، تهران، میراث مکتوب، 1389.
پراپ، ولادیمیر، ریخت شناسی قصّه، ترجمۀ م.کاشیگر، تهران، نشر روز، 1368.
تربیت، محمّدعلی، دانشمندان آذربایجان، به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378.
ترجمۀ تقویم التّواریخ (سال شمار وقایع مهم جهان از آغاز آفرینش تا سال 1085 ق)، مترجم ناشناخته، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران، میراث مکتوب، 1376.
جامی، نورالدّین عبدالرّحمان بن احمد، مثنوی هفت اورنگ، به تصحیح و مقدّمۀ مرتضی مدرّس گیلانی، تهران، اهورا، 1385.
حاجی شیرازی، شمس الدّین محمّد، سفینۀ شمس حاجی، تصحیح میلاد عظیمی، تهران، سخن، 1390.
حافظ، شمس الدّین محمّد، دیوان حافظ شیرازی، به اهتمام محمّد قزوینی و دکتر قاسم غنی، تهران، زوّار، 1390.
خسروی بیژائم، فرهاد، «معرّفی، دسته بندی و شیوه شناسی کتیبه های صحیفی جوهری»، هنر و معماری، بهار تا زمستان، شمارۀ 11 و 12، صص 7-16، 1396.
دانش پژوه، محمّدتقی، فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1340.
درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه های خطّی ایران (فنخا)، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران، 1391.
رازی، امین احمد، تذکرۀ هفت اقلیم، تصحیح، تعلیقات و حواشی سیّد محمّدرضا طاهری «حسرت»، تهران، سروش، 1389.
سام میرزا، تحفۀ سامی، تصحیح و مقابله وحید دستگردی، طهران، مطبعۀ ارمغان، 1314.
صادقی کتابدار، تذکرۀ مجمع الخواص، ترجمۀ دکتر عبدالرسول خیّامپور، تبریز، چاپخانۀ اختر شمال، 1327.
فتحعلی‌بیگی، داود، «مجلس شبیه‌خوانی عاشق شدن خسرو انوشیروان»، تئاتر، بهار، شمارۀ 44، صص 73-98، 1390.
فخرالزّمانی قزوینی، ملّا عبدالنّبی، تذکرۀ میخانه، به اهتمام احمد گلچین معانی، تهران، از انتشارات شرکت نسبی حاج محمّدحسین اقبال و شرکاء، 1340.
فومنی، عبدالفتّاح، تاریخ گیلان، به اهتمام برنهارد دارن، دارالسّلطنۀ پطربورغ، طبعخانۀ آکادمیۀ ایمپراطوریّه، 1274.
قدسی، منوچهر، «صحیفی شیرازی خوشنویس هنرمند عهد صفویه»، هنر و مردم، فروردین، شمارۀ 114، صص 35-38، 1351.
منشی قزوینی، بوداق، جواهرالاخبار، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محسن بهرام نژاد، تهران، میراث مکتوب، 1378.
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره های فارسی، 2 جلد، تهران، انتشارات کتابخانۀ سنائی، 1363.
مرادی بهرام، حمزه، معظمی کندی، سیّد علی، فهرست نسخ خطّی سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران، جلد 69، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران، 1398.
ملطوی، مسافر بن ناصر، انیس الخلوه و جلیس السلوه، به کوشش محمّد افشین وفایی و ارحام مرادی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1390.
ملک تیموری، داود، «داستان زن دلیر»، دانش، بهار، شمارۀ 9، صص 70-73، 1366.
منزوی، احمد، فهرست مشترک نسخه های خطّی فارسی پاکستان، اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1365.
منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتابهای فارسی (جلد دهم، منظومه ها – بخش اوّل)، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1386.
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، فروغی، 1344.
والۀ داغستانی، علیقلی بن محمّدعلی، تذکرۀ ریاضالشّعرا، تصحیح، مقدّمه و فهرستها: ابوالقاسم رادفر، گیتا اشیدری، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1390.