پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

مآخذ نویافتۀ 70 رباعی دخیل با سرایندگان ناشناس در دیوان کبیر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز.
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز
چکیده
پژوهش در خصوص پاره ‎ای از رباعیات دخیل در دیوان کبیر حاکی از آن است که دخیل بودن این قبیل رباعیات بر مبنای منابع متقدم موجود، قابل اثبات است ولی شناسایی سرایندگان واقعی و اصلی آن‎ها بر مبنای همان اسناد، ممکن نیست. رباعیات دخیل با سرایندگان ناشناس، رباعیاتی است که در متون نثر متقدم یا معاصر مولانا به آن‎ها استشهاد، یا در مجموعه های شعری و سفینه ها بدون ذکر نام سراینده نقل شده اند. از مجموع 96 رباعی از این نوع، 70 رباعی در این پژوهش بررسی شده است که 42 مورد از آن‎ها رباعیاتی است که مولانا آن‎ها را ازمنابع ادبی متعدد و متقدمی که با آن‎ها آشنا بوده، نقل کرده است. 12 رباعی نیز، رباعیاتی است که مولانا یک بیت آن‎ها را از رباعیات شعرای متقدم تضمین کرده و بیت دیگر آن‎ها را خود ساخته است. 16 رباعی باقیمانده نیز، در یک بیت با تک بیتی های موجود در متون نثر مشترک است اما به دلیل مشخص نبودن و عدم دسترسی به بیت دیگر این تک بیتی ها، بطور قطع نمی توانیم بگوییم که مولانا این رباعیات را به طور کامل از منابعی دیگر نقل کرده یا تنها یک بیت آن‎ها را از دیگران نقل کرده و بیت دیگر را خود سروده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

New sources of 70 common quatrains with unknown poets in Divan-e Kabir

نویسندگان English

mahnaz nezami anbaran 1
Rahman Moshtaqhmehr 2
1 Department of in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Azarbaijan Shahid Madni University, tabriz.
2 Department of in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Azarbaijan Shahid Madni University, Tabriz.
چکیده English

The research about some of the common quatrains in Divan-e Kabir indicates that the involvement of such quatrains can be proven based on existing sources, but it is not possible to identify their real and original poets based on the same documents. Common quatrains with unknown poets are quatrains that are mentioned in the early or contemporary prose texts of Rumi, or in poetry collections and safinas without mentioning the poet's name. Out of a total of 96 quatrains of this type, 70 quatrains have been analyzed in this research, of which 42 quatrains are the quatrains that Rumi has quoted from numerous and ancient literary sources that she was familiar with. 12 quatrains are quatrains that Rumi took one verse from the quatrains of earlier poets, and made the other verse hersel. The remaining 16 quatrains also share the same verse with the single verses found in prose texts. However, due to the lack of clarity and lack of access to the other verses of these single verses, we cannot say for sure that Rumi quoted these quatrains completely from other sources, or only one verse of them from others, He quoted and wrote the other verse himself.

کلیدواژه‌ها English

Divan-eKabir&‌‌rdquo
unknown&‌‌lrm
quatrains&‌‌rdquo
ancient texts&‌‌rdquo
poetry collections&‌‌rdquo
&‌‌ldquo
manuscripts&‌‌rdquo

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest 

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • ابن منور، محمد، اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید ابوالخیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه، 1381.
  • اهری، عبدالقادر، الاقطاب‌القطبیة او البلغة فی الحکمة، تصحیح محمد تقی دانش‌پژوه، تهران: انجمن فلسفة ایران، 1358.
  • بحرالفواید، به کوشش محمد تقی دانش‌پژوه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345.
  • بهاء ولد، محمد، معارف، به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، ج 1، تهران: طهوری، 1382.
  • بهشتی، احمد، رباعی نامه، تهران: انتشارات روزنه، 1356.
  • تبریزی، شمس‌الدین محمد، مقالات شمس،  تصحیح محمد علی موحد، تهران: خوارزمی، 1385.
  • جام نامقی، شیخ احمد، سراج‌السائرین، به کوشش حسن نصیری جامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1389.
  • جوینی، محمد ابن احمد ، مناهج السیفیة، به اهتمام نجیب مایل هروی، تهران: مولی، 1363.
  • چترایی عزیزآبادی، مهرداد، "رباعیّات مندرج در سفینة مکتوب به سال 651ق" ، فصلنامة پژوهشنامة نسخه‌شناسی متون نظم و نثر فارسی، 1، 137-164، 1395.
  • حبیبی، قاضی منهاج‌السراج عبدالحیّ، طبقات ناصری، تهران: دنیای کتاب، 1389.
  • رازی، نجم‌الدین، مرصادالعباد، به اهتمام دکتر محمد امین ریاحی، تهران: علمی فرهنگی، 1389.
  • رحیمی زنگنه، ابراهیم، سهیل یاری گلدره، لیلا  رحمتیان، " بازشناسی منبع 38 رباعی منسوب به مولانا در متون ادبی و تاریخی"،  دو فصلنامه،تاریخ ادبیّات، 3(80). 35-48، 1396.
  • ریاحی، محمد امین ، نزهةالمجالس (مقدمه و تعلیقات)، جمال خلیل شروانی، تهران: علمی، 1375
  • سمعانی، شهاب‎الدین احمد بن منصور، روحالارواح فی شرح اسماء الملک الفتّاح، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران: علمی و فرهنگی، 1384.
  • سنایی غزنوی، ابوالمجدود، دیوان، به اهتمام محمد تقی مدرس رضوی، تهران: سنایی، 1388.
  • شروانی، جمال خلیل، نزهةالمجالس، تصحیح و تحقیق محمد امین ریاحی، تهران: علمی، 1375.
  • طرسوسی، ابوطاهر، دارابنامۀ طرسوسی،به کوشش دکتر ذبیح الله صفا، تهران: علمی و فرهنگی، 1374.
  • طوسی، احمد بن محمد،  الستین الجامع للطایف‌البساتین، تصحیح محمد روشن، تهران: علمی فرهنگی، 1382.
  • ظهیری سمرقندی، بهاءالدین محمد، اغراض‌السیاسة فی اعراض‌الریاسة، به کوشش دکتر جعفر شعار، تهران: دانشگاه تهران، 1349.
  • ظهیری سمرقندی، بهاءالدین محمد، سندبادنامه، تهران: کتابفروشی سینا، 1333.
  • عوفی، محمد، جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات، (باب چهاردهم از قسم اول)، تصحیح دکتر امیر بانو مصفّا(کریمی)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، 1391
  • عوفی، محمد، جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات،  (باب چهاردهم از قسم اول)، تصحیح دکتر امیر بانو مصفّا(کریمی)، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1359.
  • عوفی، محمد، لباب الالباب، به کوشش ادواد براون، لیدن: بریل، 1324.
  • غزالی، احمد، مجموعۀ آثار فارسی احمد غزالی، به کوشش احمد مجاهد، تهران: دانشگاه تهران، 13776.
  •  غزالی طوسی، محمد، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیو جم، (جلد اول)، ، تهران: علمی فرهنگی، 1385.
  • فرائدالسلوک، به کوشش نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی، تهران: پاژنگ، 1368.
  • فرغانی، سعیدالدین، مشار‌‌ق‌الدراری(شرح تائیة ابن فارض)، به کوشش سید جلال‌الدین آشتیانی، مشهد: انتشارات انجمن فلسفه و عرفان اسلامی، 1357.
  • قابوس بن وشمگیر بن زیار، قابوسنامه، به کوشش دکتر غلامحسین یوسفی، تهران: علمی فرهنگی، 1382.
  • قاضی اوش، قرةالعین، به اهتمام امین پاشا اجلالی، تبریز: انجمن استادان زبان و ادبیّات فارسی، 1354.
  • قوچانی، عبدالله، اشعار فارسی کاشی‌های تخت سلیمان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1371.
  • قونوی، صدرالدین، تبصرةالمبتدی و تذکرةالمنتهی، تصحیح نجفقلی حبیبی، مجلۀ معارف، 2(1). 69-128. 1364.
  • قونیوی، ابوبکربن الزکّی المتطبّب، روضةالکتّاب و حدیقةالالباب، تصحیح میر ودود سیّد یونسی، تبریز: دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، 1349.
  • کرمانی، اوحدالدین، دیوان رباعیّات، به اهتمام احمد ابومحبوب و مقدمة محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: سروش، 1366.
  • محقق ترمذی، سید برهان‌الدین، معارف،  به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران: ادارة کل نگارش وزارت فرهنگ، 1377.
  • محمودی بلخی، حمیدالدین، مقامات حمیدی، به کوشش دکتر رضا انزابی‌نژاد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1365.
  • مرادی، ارحام،  وفایی، محمد افشین،  سفینة کهن رباعیّات، تهران: سخن، 1395.
  • مشتاق‎مهر، رحمان، یداله نصراللهی،  مهناز نظامی، " مآخذ نویافتۀ 75 رباعی از دیوان کبیر مولانا با تکیه بر نزهة المجالس"، دو فصل‎نامۀعلمی پژوهشی کهننامۀ ادب پارسی، (1) . 296-334، 1400.
  • منشی، نصرالله،  ترجمۀ کلیله و دمنه، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، تهران: دانشگاه تهران، 1391.
  • مویّد بغدادی، بهاءالدین محمد، التوسّل الی الترسّل،  به کوشش احمد بهمنیار، تهران: اساطیر، 1385.
  • مولوی، جلال الدین محمد بلخی، کلیات شمس یا دیوان کبیر، با تصحیح و حواشی بدیع الزمان فروزانفر، ج8،  تهران: دانشگاه تهران، 1383.
  • میبدی، ابوالفضل رشیدالدین،کشف‌الاسرار و عدةالابرار، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران: امیر کبیر، 1363.
  • نظامی، مهناز، بررسی اصالت رباعیات مولانا، رسالۀ دکتری،دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، 444 صفحه, 1399.
  • هزار حکایت صوفیان، به کوشش دکتر احمد خاتمی پور، 2ج،  تهران: سخن، 1389.
  • همدانی، ابوالمعالی، نامه‌های عین‌القضات همدانی، به کوشش علینقی منزوی و عفیف عسیران،(3جلد)، تهران: اساطیر، 1377.
  • همدانی، ابوالمعالی، تمهیدات، به کوشش عفیف عسیران، تهران: کتابخانة منوچهری، 1377.
  •  
  • نسخه های خطی
  • نسخۀ خطی مجموعۀ سفینۀ تبریز، ابوالمجد تبریزی، (721ق) ، شمارۀ 14590، مجلس شورای اسلامی.
  • اسرار‌التوحید فی مقامات الشیخ ابی السعید، میکروفیلم شمارۀ 27 ف، (کتابت:700 ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • اقاویل قدمای فلسفه، رساله‌ای در توحید، (کتابت سال 708ق) از روی نسخۀ اصل که درسال (656ق) نوشته شده، استنساخ شده‌است. کاتب: یعقوب بن موسی متطبب، کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • الاقطاب‌ القطبیة یا البلغة فی الحکمة، نسخۀ شمارۀ 777، قطب‌الدین ابوالفضایل عبدالقادر بن حمزه بن یاقوت اهری، (کتابت 666) ، کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • تبصرةالمبتدی و تذکرةالمنتهی ، میکرو فیلم شمارۀ 3/557 ف، صدرالدین قونوی، (کتابت: 660ق) ، به خط علی بن سلیمان بن یونس قونوی معلم، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • تمهیدات عین‌القضات همدانی، میکرو فیلم شمارۀ 8/623 ف، (کتابت 732ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • جنگ اشعار، نسخۀ شمارۀ 900، ( اواخر قرن 7 یا اوایل قرن 8) کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • جنگ اشعار روضةالناظر و نزهة‌الخاطر ، عبدالعزیز کاشانی، (کتابت سدۀ هشتم) نسخۀ شمارۀ 766 کتابخانۀ استانبول، میکروفیلم شمارۀ 247 ف، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات، سدیدالدین محمد عوفی، میکروفیلم شمارۀ 3791 ف، (کتابت 717ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • رباعیّات اوحدالدین کرمانی، شمارۀ 1422 ف، ( 706ق) ، کتابخانۀ ایاصوفیه ترکیه، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح، شهاب‌الدین احمد سمعانی، نسخۀ شمارۀ 10584، (کتابت قرن 8) ، کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • سفینۀ اشعار، میکرو فیلم شمارۀ 564 ف- (شمارۀ 238حالت افندی،کتابخانۀ سلیمانیه) (سدۀ هشتم) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • سوانح‌العشاق، احمد غزالی، میکرو فیلم شمارۀ2768 ف، (688ق) کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • کشف‌الاسرار و عدةالابرار، میبدی، نسخۀ شمارۀ 12131، (قرن11) کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • کشف‌الاسرار و عدةالابرار، میبدی، نسخۀ شمارۀ 12259، (سدۀ هشتم) کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • کلیله و دمنه، نصرالله منشی، نسخۀ شمارۀ 1196 ف،، (کتابت: 594 ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • کیمیای سعادت، امام محمد غزالی، نسخۀ شمارۀ 8127، (کتابت739ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • مرصادالعباد من المبدأ الی المعاد، نجم‌الدین رازی، نسخۀ شمارۀ 3431، (کتابت اواخر قرن 7) کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • مرصادالعباد من المبدأ الی المعاد، نجم‌الدین رازی، نسخۀ شمارۀ 672، (کتابت697ق) کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • مطالع‌الایمان، میکرو فیلم شمارۀ 2/557 ف، منسوب به صدرالدین قونوی، (کتابت: 660ق) ، به خط علی بن سلیمان بن یونس قونوی معلم، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • مطالع‌الایمان، میکرو فیلم شمارۀ 328 ف، منسوب به صدرالدین قونوی (کتابت: 663ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • معارف سید برهان‌الدین محقق ترمذی، میکروفیلم شمارۀ 6118 ف، (کتابت 687ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • مقامات حمیدی، نسخۀ شمارۀ 8809، (کتابت1267ق) ،کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • مناهج السیفیة، نسخۀ شمارۀ1/557 ف، منسوب ابوالحقایق محمود بن احمد جوینی، (کتابت: 660ق) ، به خط علی بن سلیمان بن یونس قونوی معلم، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • مونس‌الاحرار فی دقایق‌الاشعار، محمد بن بدر جاجرمی، نسخۀ شمارۀ 11273، (کتابت 741ق) ، کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • سفینه‌ای کوچک، نسخۀ شمارۀ 1/520017، کتابخانۀ ملی، ( کتابت 651ق).
  • قرةالعین، نسخۀ شمارۀ 1/520017، قاضی اوس (اوش) ،کتابخانۀ ملی، (کتابت 651ق).
  • جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات، نسخۀ شمارۀ3791 ف، محمد عوفی، دانشگاه تهران، (کتابت 717ق).
  • اسرار التوحید، نسخۀ شمارۀ 27 ف، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، (کتابت:700 ق).
  • الستین‌الجامع للطائف‌البساتین، نسخۀ شمارۀ 541 ف، احمد بن محمد طوسی (سدۀ 6ق) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، (کتابت 711 ق).
  • مجموعۀ اشعار، نسخۀ شمارۀ 108ف، بخش 6 شمارۀ 3633، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، (کتابت730 ق).
  • سفینۀ اشعار، میکرو فیلم شمارۀ 564 ف- (شمارۀ 238حالت افندی،کتابخانۀ سلیمانیه) (سدۀ هشتم) ، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 5
فروردین 1403
صفحه 168-204

  • تاریخ دریافت 17 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 31 مرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 12 شهریور 1402
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1403