پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

دستور معمای میرحسین معمائی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی. دانشگاه علامه طباطبایی. تهران. ایران.
چکیده
در میان پژوهش‌های ادبی فقدان بزرگی در حوزۀ معمای ادبی از جنبه‌های تاریخ ادبیات، کارکردها و کاربردها، احیای متون خطی، و قواعد و اعمال معمائی وجود دارد. میرحسین معمائی نیشابوری ( - 904ق) که در معماسرایی شاگرد عبدالرحمان جامی بود و سرآمد معماسرایان قرن 9 و 10 به شمار می‌رفت، رساله‌ای به نام دستور معما دارد. این رساله که نگارش آن در 904ق پایان یافت حاوی 650 معمای ادبی از مؤلف، و توضیحاتی بسیار مختصر دربارۀ اعمال و قواعد معمائی است. بیش از صد نسخۀ خطی از این رساله در کتابخانه‌های ایران، و نسخ متعددی در دیگر کتابخانه‌های جهان نگهداری می‌شود. پیچیدگی‌ معماهای این رساله آن را از دیگر رسائل معمائی متمایز کرده است به گونه‌ای که از همان زمان تا سدۀ 12ق افراد متعددی به شرح و توضیح معماهای آن اقدام کرده‌اند. به منظور رفع این خلأ پژوهشی و احیای یکی از رسالات معمائی، رسالۀ دستور معما بر مبنای نسخۀ اساس نسبی که نسخۀ 1/4495 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران بود، تصحیح انتقادی گردید و معماهای آن با روشی قاعده‌مند شرح شد. در این جستار ضمن معرفی این نسخه و ویژگی‌های آن، و توضیح برخی قواعد و اعمال معمایی که آگاهی از آن‌ها برای گشودن معماها ضروری است، چند نمونه از معماها نیز حل می‌شوند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Mīrhusayn Muʿammā’ī Nishābūrī’s Dastūr-i Muʿammā

نویسندگان English

Mozhdeh kamalifard
Yahya Talebian
Department of Persian literature group. Faculty of Persian Literature and Foreign Languages. Allameh Tabatabaei University. Tehran. Iran.
چکیده English

There seems to be an enormous research gap in the study of literary wordpuzzles, which practically covers various areas of inquiry from literary history and investigation into their functions and applications to the revival of manuscript copies and explanation of the rules and procedures of puzzle making. Mīrhusayn Muʿammā’ī Nishābūrī (d. 904/1499), who followed ʿAbd al-Raḥmān Jāmī in composing wordpuzzles and was a prominent puzzle maker of the 9th/15th and 10th/16th centuries himself, wrote a treatise on the rules and procedures of puzzle making entitled Dastūr-i Muʿammā. The treatise, completed in 904/1499, contains 650 literary wordpuzzles composed by the author together with brief notes on puzzle making rules and procedures. More than one hundred manuscript copies of the treatise have been preserved at libraries across Iran and the world. The complexity of the puzzles distinguishes the treatise from other works of the same genre, prompting various literary scholars to write commentaries and provide explanatory notes on the puzzles from its completion in the 10th/16th century to the 12th/18th century. In order to fill part of the research gap and revive an important treatise on word puzzles, Dastūr-i Muʿammā was critically edited on the basis of MS 4495/1 preserved at the Central Library and Documentation Center of the University of Tehran as the base copy, adopting an eclectic method of emendation and providing a systematic method for the explanation and solution of the puzzles.

کلیدواژه‌ها English

Mīrhusayn Muʿammā&‌rsquo
ī Nishābūrī
Literary wordpuzzle
riddle
Dastūr-i Muʿammā
codicology

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest 

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • الکر (آل‌کر؟)، محمد، [رساله در معما]، نسخۀ خطی شمارۀ 2/490 کتابخانۀ ملک، به کتابت محمدبن حسین‌بن سلام‌الله ابرقویی، 851ق. 
  • انوار، عبدالله، فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی ایران. تهران، کتابخانه ملی ایران،  1371، جلد 4.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن. تهران، سخن، 1382، 6 ج.
  • باوقار زعیمی، الهام،1389، تصحیح نسخۀ خطی حل معما اثر ضیای اردوبادی، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد نجف‌آباد، 1389، 290ص.
  • بدیع تبریزی، منوچهر، مطلوب‌الاحباب، نسخۀ خطی شمارۀ 3/490 کتابخانۀ ملک، به کتابت محمدبن حسین‌بن سلام‌الله ابرقویی، 851ق.
  • جامی، نورالدین عبدالرحمان، حلیة‌الحلل مشهور به رسالۀ کبیر، به اهتمام نجیب مایل هروی. مشهد، نوید،1361، 169 ص.
  • جهانبخش، جویا، راهنمای تصحیح متون، تهران، میراث مکتوب، 1378، 106ص.
  • حبیبی افغانی، عبدالحی، تاریخ‌گویی به تعمیه در اشعار قدیم دری، به اهتمام محمد سرور. کابل، آکادمی علوم افغانستان، مرکز علمی و تحقیقی زبان‌ها و ادبیات دپارتمان دری، 1360، 40 ص.
  • حیدر میرزا دوغلات، محمد، تاریخ رشیدی، تصحیح عباس‌قلی غفاری‌فرد. تهران، میراث مکتوب، 1383، دویست و یازده و 859ص.
  • خواندمیر، غیاث‌الدین، مآثرالملوک به ضمیمۀ خاتمۀ خلاصةالاخبار و قانون همایونی، تصحیح میرهاشم محدث. تهران، خدمات فرهنگی رسا، 1372،  372 ص.
  • درایتی، مصطفی، فهرستوارۀ دست‌نوشته‌های ایران (دنا). تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1389،  12 ج.
  • ـــــــــ ، فهرستگان نسخ خطی ایران (فنخا). تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، 1392، 15 ج.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، زیر نظر محمد معین، جعفر شهیدی. تهران، دانشگاه تهران، سازمان لغت‌نامه، 1377، 15 ج.
  • روملو، حسن، احسن التواریخ، تصحیح و تحشیه عبدالحسین نوائی. تهران، اساطیر، 1384، 3 ج.
  • شمیل‌پور، هادی، نقد و تصحیح حلل مطرّز در فن معما و لغز، پایان‌نامۀ دکتری، دانشگاه پیام نور، واحد تهران، 1394، 705ص.
  • فخری هروی، لطایف‌نامه: ترجمه مجالس‌النفائس امیر علی‌شیر نوائی، تصحیح و تحقیق هادی بیدکی. تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، سخن، 1398، 654 ص.
  • کمالی‌فرد، مژده، طالبیان، یحیی، «قدیم‌ترین رسالۀ معمائی فارسی»، پژوهش‌های نسخه‌شناسی و تصحیح متن، دورۀ 1 شمارۀ 2، 43 – 58، مهر 1401. 
  • مایل هروی، نجیب، نقد و تصحیح متون: مراحل نسخه‌شناسی و شیوه‌های تصحیح نسخه‌های خطی فارسی. مشهد، آستان قدس رضوی، 1369، 504 ص.
  • ــــــــــــ ، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی. تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380، 672 ص.
  • معلوف، لویس، المنجد عربی – فارسی، ترجمه محمد بندرریگی. تهران، ایران، 1384، 2 ج.
  • نصرآبادی، محمدطاهر ، تذکرۀ نصرآبادی: تذکرﮤ‌الشعرا به انضمام رسائل، منشآت و اشعار، مقدمه و تصحیح و تحشیه محسن ناجی نصرآبادی. تهران، اساطیر، 1378، 2ج.
  • واله داغستانی، علیقلی ، تذکرۀ ریاض‌الشعرا، به تصحیح و تحقیق محسن ناجی نصرآبادی. تهران، اساطیر، 1383، 2ج.

  • تاریخ دریافت 27 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 23 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 28 خرداد 1402
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1403