پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

چکیده دو انگارۀ نادرست در جوامع علمی و دانشگاه‌های ایران و شاید در دیگر کشورها، دربارۀ تصحیح متن وجود دارد.  انگارۀ نخست – تصحیح متن، همان ویرایش و غلط زدایی املایی و انشایی آن است.  انگارۀ دوم – تصحیح متن، مهارتی ادبی و تک‌رشته‌ای است و به رشته‌های دیگر ارتباطی ندارد. این هر دو انگاره، نادرستند و در این یادداشت به چرایی آن خواهیم پرداخت.

چکیده ابوالقاسم فضل بن محب نیشابوری شیخ، امام و واعظ سده ی پنجم هجری در نیشابور دارای آثاری چند بوده است که از جمله این آثار مجموعه مجالس وی است که عموماً در فهارس نسخ خطی با عنوان مجالس یا مجالس تفسیری یاد شده است و تا کنون تصحیح نشده است. موضوع این مقاله معرفی این نسخه خطی و بررسی محتوایی آن است. معرفی مجالس تفسیری فضل بن محب که به زبان فارسی نگاشته شده است از دو حیث رسم الخط و دستور تاریخی زبان فارسی و نیز تاریخ تفسیر و روش های تفسیری حائز اهمیت است. در این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده است افزون بر معرفی مجالس تفسیری از حیث محتوا و روش شناسی، برخی ویژگی های زبانی و ادبی آن نیز مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. همچنین در این مقاله از طریق مقایسه تطبیقی نسخه مجالس تفسیری فضل بن محب با نسخه های الفصول عبدالوهاب حنفی (اوایل قرن5)، لب اللباب راوندی (ق6) و زَهرة الریاض و نُزهة القلوب المِراض از سلیمان بن داود سقسینی که اتفاقا همگی برخوردار از سبک و سیاق یکسانی هستند، رواج رویکرد واعظانه در بیان تفسیر، اهمیت رویکرد عرفانی و صوفیانه در تفاسیر سده های چهارم تا ششم و نیز متأثر بودن جریان تفسیر نویسی از اندیشه و آثار کرّامیه دانسته گردید.

چکیده دستنویس‌هایی که در گسترۀ تمدن اسلامی کتابت شده، اصطلاحاتی دارد که به تدریج معنای اصلی برخی از آن‌ها فراموش شده و یا به شکل یک واژۀ نامفهوم و تزیینی درآمده است. انهاء یکی از اصطلاحات کلیدی نسخه‌شناسی اسلامی است که به تلاش‌های متن‌پژوهانه مسلمانان اشاره دارد. در این مقاله نخست معنای لغوی و عرفی انهاء واکاوی شده، سپس نمونه‌هایی از دستنویس‌های کهن اسلامی که این اصطلاح در آن‌ها به کار رفته مورد بررسی قرار گرفته است. این دستنویس‌ها عموما در مراکز و کتابخانه‌های مهم دو کشور ایران و ترکیه نگهداری می‌شود. تحلیل دستنویس‌ها نشان می‌دهد که اصطلاح انهاء در ادامۀ سنت‌های توثیق متن و از حدود قرن ششم هجری پدیدار شده است. دستنویس‌هایی که یادداشت‌های انهاء دارد، از سه منظر مورد توجه است: تایید، تصحیح و شرح و بحث در باب دستنویس. به هنگام تصحیح متون، باید از دستنویس‌هایی که یادداشت انهاء دارند با دقت بهره‌برداری کرد. . . . .

چکیده ملّا احمد نراقی (متوفّی 1244 یا 1245ق) از بزرگ‌ترین فقیهان ایران در اوایل عهد قاجار است. علاوه‌بر اینکه آثار متعددی در فقه و اصول و عمدتاً به زبان عربی تألیف کرده، در ادبیات فارسی و اخلاق نیز آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته است. معراج‌السعادة ملّا احمد که ترجمۀ آزاد (از عربی به فارسی) از کتاب پدرش ملّا محمدمهدی با عنوان جامع‌السعادات با اضافات و تغییراتی است، در میان کتب اخلاقی فارسی جایگاه خاصی دارد. ضمن اینکه از این کتاب نسخه‌های خطی متعددی به ما رسیده، بارها به صورت سنگی و جز آن چاپ شده است. بااین‌حال از این کتاب، متنی تصحیح‌شده ـ براساس معیارهای علمی ـ در دست نیست. معتبرترین و مشهورترین چاپ آن را انتشارات هجرت (بدون نام مصحح) در سال 1378 «با تصحیح و تحقیق و تعلیق و ویرایش» منتشر کرده است. ایرادات گوناگونی در این چاپ دیده می‌شود که نشان از بی‌دقتی در تصحیح و پژوهش دارد. در این مقاله به نقد این چاپ از منظرهای گوناگون نسخه‌شناسی، سبک‌شناسی و اصول تصحیح متن می‌پردازیم و پیشنهادهای خود را برای اصلاح آن ارائه می‌کنیم.

چکیده خواننده هنگام مواجهه با آثار ادبی از سویی با متن و از سویی دیگر با بافت یا زمینة اثر روبه‌رو است. متن هویتی آشکار دارد؛ اما بافت به‌طور بالقوه به مجموعه‌ای از دریافت‌ها و باورهایی اطلاق می‌شود که از تصور آینده، فرضیه‌های علمی، اعتقادات مذهبی، باورهای عمومی و فرهنگی و برداشت خواننده از ذهنیت نویسنده، مایه می‌گیرد. با ترکیب متن و بافت، «گفتمان» و تعابیر مختلفی شکل می‌گیرند که تمامی این موارد در مجموع به آزادی عمل خواننده در معنادهی به متن و در نهایت به مرگ مؤلف می‌انجامد، این‌گونه است که ارزش اثر ادبی در قیاس با سرمایه‌های فرهنگی و ادبی و اجتماعی یک زبان سنجیده می‌شود؛ همان اتفاقی که در دیوان حافظ تصحیح شاملو می‌افتد و دیوان حافظ با تصحیح و روایت و خوانشی نو، بر اساس حدس و گمان‌ها(استراتژی خواندن)، خوانش نانوشته‌ها(سفیدخوانی) و حذف یا گزینش عناصر برجسته(حذف و برجسته‌سازی)، هویت و شکلی دگرگون می‌پذیرد که برخاسته از جهان‌بینی شاملو و در چارچوب نشانه‌های متن است و «افق انتظارات» مختلفی اعم از موافق و مخالف را درپی دارد. پژوهش حاضر به‌روش تحلیل کیفی و با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای، در پی تبیین این مسأله، به این نتیجه نایل می‌آید که تطابق چشم‌گیر کار شاملو با مؤلفه‌های رویکرد «خواننده‌محور» و موفق عمل‌کردن وی در برانگیختن واکنش مخاطب، مرهون بسامد بالای مؤلفة «حذف و برجسته‌سازی» و «فرضیه‌سازی» در اثر مورد بحث است.

چکیده کمال الدین حاجی بابا بن میرزا جان قزوینی، یکی از برجسته ترین شاگردان شیخ بهایی است. او کلام الملوک را به سال ۱۰۴۳ق تالیف کرده است که نسخه دیگری از آن در منابع یافت نشد. این اثر ارزنده، در عرفان به فارسی که نسخه یگانه آن به شماره ۱۰۲۹۴ در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود. موضوع کلام الملوک باباجان قزوینی، در احوالات و سخنان عرفا و اولیاء است، بنابراین با توجه به این‌که این اثر نشان دهندۀ افکار و اندیشه-های عرفانی مؤلف است و تا حدود زیادی آگاهی و آشنایی او نسبت به علومی؛ چون: نجوم، تاریخ، لغت، انواع فنون ادبی نظم و نثر و شاخه‌های دیگر علوم ادبی را نشان می‌دهد، ضرورت معرفی آن مقرر می‌گردد. نثر کلام الملوک مانند اغلب متون عرفانی آن ساده و به دور از غموض و پیچیدگی است و از جملات ساده و کوتاه بهره می‌گیرد. مقالۀ حاضر می‌کوشد تا به این پرسش اصلی پاسخ دهد که مهم‌ترین درون‌مایه و محتوای تشکیل‌دهنده کلام الملوک قزوینی چیست؟ دستاورد تحقیق نشان می‌دهد که درون‌مایه و محتوای تشکیل‌دهنده کتاب کلام المولک عرفانی و اخلاقی است. روش تحقیق ِحاضر مبتنی بر ابزار کتابخانه ای است، و با شیوۀ توصیفی- تحلیلی انجام گرفته‌است.

چکیده ریاحی از میان نسخ مختلف مرصادالعباد، نسخة«بورسا» را به عنوان نسخه اساس در تصحیح این کتاب قرار داده و قدمت این نسخه را ملاک و میزان خویش در انتخاب این نسخه به عنوان نسخه اساس، گرفته است و نسخة«س»(نسخة محفوظ در کتابخانة رئیس الکتّاب) را نسخه‌ای کهنسال و مضبوط دانسته است. تأمّلی در نسخه‌شناسی مرصادالعباد نشان می‌دهد که نسخة«س» در وجوهی چند بر نسخة«بو»، برتری دارد. چند ویژگی سبب می‌شود که نسخة «س» که از قدیمی‌ترین نسخ، مرصادالعباد است بر نسخة«بو»، برتری داشته باشد. یکی از این علل، علت بلاغی و موسیقیایی بودن نسخة«س» است و اصل اصالت موسیقیایی که یکی از اصول اساسی زیبایی‌شناسی مرصاد است در آن، به تمامی رعایت شده است. بخصوص ضبط سجع‌ها، در نسخة«س» دقیق‌تر و نزدیک‌تر به شیوة بیانی و بلاغی مؤلّف است. ویژگی‌های زبانی و سبکی مرصاد همچون کهنگی واژگان و ضبط‌ دقیق واژگان متناسب با سبک مؤلّف همچون افعال پیشوندی، باء تأکید و ... نیز در این نسخه بیشتر رعایت شده است. در کنار این، ضبط واژگان اشعار استشهادی، در نسخة «س» دقیق‌تر و سنجیده‌تر است و این نیز یکی از وجوه برتری نسخة«س» بر«بو» است. پژوهش حاضر تلاش دارد با ذکر نمونه و شواهد و با بررسی علمی و انتقادی این وجوه برتری را آشکار سازد.

چکیده واقعه‌بینی از احوال اشراقی در سلوک صوفیانه است که در آن سالک، درونیّات خویش را در ارتباط با عالم غیب می‌بیند. واقعه را حالت میان نوم و یقظه گفته‌اند که به‌ویژه در خلوت‌نشستن و استغراق در ذکر حادث می‌شود. واقعات، همچون رویا، نمادگونه هستند و این پیر است که با تأویل و تعبیر آن، سالک را از مهالک پیش‌آینده یا دغدغه‌های سلوک مطلع می‌کند؛ بنابراین، معرفت این واقعه‌بینی نیاز است. پس از تحلیل واقعه از منظر صوفیان، تفاوت آن با خواب و بررسی سنّت واقعه‌گویی و واقعه‌نویسی، به بررسی رسالهء ذکر واقعات می‌پردازیم که پاسخ‌های باخرزی است به واقعات و پرسش‌های مریدی به نام أخی رضی. باخرزی با پاسخ‌های کوتاه و صریح، علاوه بر بیان وجوهی از منظومهء معرفت‌شناسی در طریقت کبرویه، فتاوی خویش را نیز در مباحث مربوط بیان می‌کند. این فتاوی گاه برگرفته از آرای مشایخ متقدّم است. در واقعات نیز باخرزی اغلب بر جنبهء ارشادی توجّه دارد تا تأویل و تعبیر صرف؛ بنابراین، دستوراتش چنان که باید مبتنی بر چگونگی سلوک واقعه‌بین است. رسالهء مصحَّح ذکر واقعات، علاوه بر ارزش معرفت‌شناسی، به عنوان متن ادبی کهن نیز حائز اهمیت است.

چکیده فصوص الحکمِ ابن عربی یکی از مهمترین کتب در زمینۀ عرفان نظری است. به همین دلیل از زمان تألیف تاکنون شرح های بسیاری بر آن نوشته شده است. یکی از شروح فصوص‌الحکم، شرح «داوود قیصری» است که به دلایل مختلف از جمله جامعیّت و پایبندی به متن اصلیِ فصوص‌الحکم، اهمّیّت زیادی دارد. از ویژگی‌های مهمّ شرحِ قیصری این است که قبل از بخش شرح فصوص‌الحکم، مشتمل بر مقدّمه‌ای در دوازده فصل است که از لحاظ دسته‌بندی و ترتیب علمی، در شناخت عرفانِ نظری و مفاهیمِ فصوص‌الحکم، اهمیّت زیادی دارد و می تواند بسیاری از مشکلات فصوص‌الحکم را حل کند. با توجه به اهمیت این مقدمه، یکی از عارفان گمنامِ قرن نهم هجری قمری به نام «خلوتی تبریزی»، مقدمۀ شرح قیصری بر فصوص‌الحکم ابن عربی را به فارسی ترجمه و شرح کرده است. پژوهش پیش رو که به شیوۀ تحلیلی- توصیفی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای انجام شده است به بررسی ساختار و سبک این کتاب و معرفی نسخ خطی آن که در کتابخانه‌های ملی و آستان قدس نگهداری می‌شوند اختصاص دارد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این اثر از نظر سبکی حائز اهمیت است و از نظر نوع ترجمه نیز ترجمۀ تحت اللفظی است گرچه در بعضی مواقع و به‌ضرورت به ترجمۀ ادبی نزدیک شده است.

چکیده مقاله پیش رو که با رویکرد نسخه پژوهی نگاشته شده ، به بررسی و تحلیل محتوایی نسخه خطی «سربازگیری» تالیف و ترجمه عباس قلی خان کلاتی اختصاص دارد . نویسنده این اثر به منظور فراگیری فنون نظامی به استانبول رفته و پس از مراجعت به ایران برای آگاهی هموطنان خویش از وضعیت قوای جنگی و چگونگی تعلیم و تربیت سپاهیان دول خارجی و قوانین سربازگیری در عثمانی و سایر دول به تدوین این اثر پرداخته است . هدف پژوهش حاضر که با روش تحلیل محتوا نگاشته شده ، بررسی انگیزه های نگارش اثر و تبیین دلایل اهمیت و کارکردهای این نسخه خطی در مطالعات علمی است . یافته های حاصل از این بررسی ها حاکی از نگاه آسیب شناسانه نویسنده در تبیین علل تنفروفرار از خدمت سربازی وکاستی های روش سرباز گیری در ایران است. در این راستا وی ضمن قداست بخشی به خدمت سربازی ،راهکارهایی را جهت ساماندهی به خدمت نظام وظیفه در ایران ، با اقتباس از شیوه‌های سربازگیری درعثمانی ارائه نموده است.

چکیده نسخه صفاء‌القلوب حزین به اقتفا از نان و حلوای بهایی سروده شده است. بخشی از این دو اثر به موضوع عشق اختصاص دارد. مقالة حاضر با این سوال روبرو است که نگاه شیخ‌بهایی و حزین نسبت به عشق چگونه است و داستان کوتاه مدرن غنایی بالدشویلر چه جایگاهی در این دو اثر دارد و چگونه می‌توان موضوع عشق را بر اساس جدول گوتلی و استعاره مفهومی لیکاف تحلیل کرد. نگارنده به روش اسنادی- تطبیقی و تحلیل محتوا و با مطالعات کتابخانه‌ای، ابتدا دیدگاه دو شاعر را در خصوص عشق واکاوی و سپس این موضوع را بر اساس سه نظریة بالدشویلر، گوتلی و لیکاف تحلیل کرده است. نظریة بالدشویلر، مبتنی بر طرح داستان کوتاه مدرن غنایی؛ نظریة گوتلی، ارتباط سه گانة ضروری، مورد انتظار و محتمل وجه شبه با طرفین تشبیه و نظریة لیکاف، طرح استعارة مفهومی است. نتایج پژوهش نشان میدهد که دو داستان موجود، نمونه ای از داستان کوتاه مدرن غنایی است. از تشبیهات با مشبه عشق، 7 مورد از نان و حلوا در خانة 7 و 4 گوتلی و 28 مورد از صفاءالقلوب در خانه های 1،4،5،8جدول گوتلی قرار دارند. همچنین 22 استعاره مفهومی با موضوع عشق در نان و حلوا و 47 مورد در صفاءالقلوب یافت شد.

چکیده جذابیت‌های داستانی را می‌توان از عوامل محبوبیت شاهنامه فردوسی در میان خاص و عام به شمار آورد. محبوبیت این اثر موجب علاقه هرچه بیشتر به رواج و انگیزه‌ای برای پیوند دادن آن با هنرها شد. نمونه‌های فاخر و شاخص پیوند هنر با شاهنامه را می‌توان در نگاره‌های نسخه‌های درباری سراغ گرفت. نگارگران این نسخه‌ها تنها بر محتوای داستان و روایت فردوسی تکیه نکرده و از مواردی همچون ابیات الحاقی، روایات عامیانه، سنت نگارگری و منابع جانبی تأثیر پذیرفته‌اند. نمونه‌ای از این‌گونه تأثیرپذیری در نگاره‌های نسخه بایسنقری به چشم می‌خورد. در این مقاله در جستجوی عامل جانبی بودیم که در این نسخۀ مصوّر بیشترین اثر را بر نگاره‌ها داشته‌است. فرضیه این بود که این عامل نکته‌ای وابسته به متن یا تلقی مردم از شاهنامه باشد. به بررسی چهار نگارۀ مهم این نسخه پرداخته و با تکیه بر عناصر متنی و نشانه‌های تصویری مرتبط با مکتب هرات، عوامل تاثیرگذار بر ترسیم را معین کرده‌ و دریافتیم که: از بین این موارد، ابیات الحاقی بیشترین تأثیر را بر نگاره‌های این دستنویس دارد. این ابیات با دارا بودن ارکانی همچون توضیح مفصل‌ترِ اوصاف داستانی، امکان ترسیم جذابتر را فراهم می‌آورند. از سوی دیگر، دسترسی به ابیات الحاقی به دلیل ثبت در دستنویس‌ها، آسانتر از روایات عامه است. هرچند ترسیم نگاره‌های شاهنامه بر پایه ابیات الحاقی، بر جذابیت آنها می‌افزاید، به دلیل عدم یکپارچگی با روایت اصلی سبب ایجاد تناقض‌هایی در تصاویر و عدم همخوانی با متن شاهنامه می‌شود.

چکیده اشرف جهانگیر سمنانی(م: ۷۹۸ ه.ق)، ، یکی از عارفانِ ایرانی‌تبار طریقت چشتیه و از مشایخ متصوفه‌ی ساکن هند است. از مهم‌ترین آثار او، می‌توان «لطایف اشرفی فی بیان طوایف صوفی» را نام برد. این اثر به شکل نسخه‌ی خطی و به منزله‌ی یکی از دایرة‌المعارف‌های جامع عرفانی و حاوی مباحث عرفان عملی و نظری به انضمام مسائل کلامی، ادبی و تاریخی است. نظام‌الدین غریب یمنی -مرید اشرف جهانگیر سمنانی-، این کتاب را به صورت مدوّن مکتوب نموده است. این پژوهش، با رویکرد توصیفی- تحلیلی به معرفی نسخه‌ی خطی لطایف اشرفی و بررسی عرفان عملی در این کتاب می‌پردازد. مباحث اساسی این پژوهش، پیرامون معرفی نسخه‌ی لطایف اشرفی و ویژگی‌های نگارشی نسخه و همچنین مباحث عرفان عملی از جمله تصوف، آداب خانقاهی و مستحسنات صوفیه تنظیم شده است. نتایج حاصل از معرفی و بررسی نسخه‌ی خطی -که تاکنون در ایران به چاپ نرسیده- آن است که آراء و اندیشه‌های عرفانی اشرف، محل تلاقی آرای طریقت کبرویه و به‌ویژه شیخ علاءالدوله‌ی سمنانی، طریقت چشتیه و آرای ابن عربی است. او به‌واسطه‌ی مصاحبت با میرسیدعلی همدانی و عبدالرزّاق کاشانی، به‌دنبال تلفیق و ترکیب یکی از طریقه‌های سنّت اوّل عرفانی (چشتیه) با آرای عرفانی سنّت دوّم در شبه‌قارّه است.