پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

ابعاد و چگونگی تأثیر ابیات الحاقی شاهنامه بر چند نگاره از نسخۀ بایسنقری

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
گروه زبان و ادبیات فارسی- دانشکده ادبیات و علوم انسانی- دانشگاه الزهرا- تهران- ایران- پژوهشگر پسادکتری
چکیده
جذابیت‌های داستانی را می‌توان از عوامل محبوبیت شاهنامه فردوسی در میان خاص و عام به شمار آورد. محبوبیت این اثر موجب علاقه هرچه بیشتر به رواج و انگیزه‌ای برای پیوند دادن آن با هنرها شد. نمونه‌های فاخر و شاخص پیوند هنر با شاهنامه را می‌توان در نگاره‌های نسخه‌های درباری سراغ گرفت. نگارگران این نسخه‌ها تنها بر محتوای داستان و روایت فردوسی تکیه نکرده و از مواردی همچون ابیات الحاقی، روایات عامیانه، سنت نگارگری و منابع جانبی تأثیر پذیرفته‌اند. نمونه‌ای از این‌گونه تأثیرپذیری در نگاره‌های نسخه بایسنقری به چشم می‌خورد. در این مقاله در جستجوی عامل جانبی بودیم که در این نسخۀ مصوّر بیشترین اثر را بر نگاره‌ها داشته‌است. فرضیه این بود که این عامل نکته‌ای وابسته به متن یا تلقی مردم از شاهنامه باشد. به بررسی چهار نگارۀ مهم این نسخه پرداخته و با تکیه بر عناصر متنی و نشانه‌های تصویری مرتبط با مکتب هرات، عوامل تاثیرگذار بر ترسیم را معین کرده‌ و دریافتیم که: از بین این موارد، ابیات الحاقی بیشترین تأثیر را بر نگاره‌های این دستنویس دارد. این ابیات با دارا بودن ارکانی همچون توضیح مفصل‌ترِ اوصاف داستانی، امکان ترسیم جذابتر را فراهم می‌آورند. از سوی دیگر، دسترسی به ابیات الحاقی به دلیل ثبت در دستنویس‌ها، آسانتر از روایات عامه است. هرچند ترسیم نگاره‌های شاهنامه بر پایه ابیات الحاقی، بر جذابیت آنها می‌افزاید، به دلیل عدم یکپارچگی با روایت اصلی سبب ایجاد تناقض‌هایی در تصاویر و عدم همخوانی با متن شاهنامه می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Dimensions and how the additional verses of the Shahnameh affect several images from the Baisonghori version

نویسنده English

niloofar sadat abdollahi
department of Persian language and literature- literature and humanities faculty- Alzahra university- iran- Tehran- post doctoral researcher
چکیده English

Story attractiveness is one of the popular elements of Ferdowsi 's Shahnameh. The popularity of this work has led to more interest in the publishing and motivation for bonding it with the arts. The fine specimens and the relation between art and Shahnameh can be found in illustrations of court copies. the painters of these manuscripts don't rely only on the content of story and Ferdowsi's narration, and they have been influenced by some instances such as adjoint verses, folklore, tradition of painting and side sources . A sample of this kind of influence was found in the illustrations of the Baysonghor`s version. in this article we are looking for the side factors that have illustrated the illustrated works in this manuscript. The hypothesis was that this factor is a point dependent on the text or people 's perception of Shahnameh. in order to analyze the four important paintings of this manuscript and relying on textual elements and visual signs related to Herat school, we determined the factors influencing the drawing and found that: among these cases, the attached verses have the influence on the illustrations of this manuscript. These verses, having a number of elements, such as a more detailed explanation of the narrative description, provide the possibility of more attractive. However, drawing the illustrations of shahnameh based on the attached verses, adds to their attractiveness, because of lack of integration with the original narration, it creates contradictions with the context of Shahnameh.

کلیدواژه‌ها English

ferdowsi 's shahnameh
images
Baysonghor`s version
Attached Verses
Painting School of Herat
Visual cues
  • آژند، یعقوب، (1387)، مکتب نگارگری هرات، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر.
  • احمدی توانا، اکرم، (1393)، «بررسی بینامتنی نگارۀ پادشاهی جمشید از شاهنامۀ بایسنقری»، باغ نظر، س 11، ش 28، بهار 1393، صص 54-47.                               
  • اسدپور، علی، (1399)، «مطالعۀ شمایل‌شناسانۀ نبرد رستم و دیو سپید در کاشی نگارۀ سردر ارگ کریم خان شیراز به روش اروین پانوفسکی»، باغ نظر، دورۀ 17، ش 86.
  • پورمختار، صدیقه و مرتضی افشاری، (1398)، «مطالعۀ تطبیقی مضامین نگاره‌های شاهنامه بایسنقری و آثاری از نگارگری حماسی ایران»، دوفصلنامۀ نگارینه هنر اسلامی، دورۀ 6، شماره 17، بهار و تابستان 1398، صص 73-60.                              
  • رجبی نیازآبادی، الهام و فرزانه فرخ‌فر و آرش اکبری مفاخر، (1398) «پیوند و گسست متن و نگاره در شاهنامۀ بایسنغری»، جستارهای نوین ادبی، شماره 204، بهار 1398، صص 125-95.
  • رضانژاد یزدی، الهه و سیدماهیار شریعت پناهی و اردشیر اسدبیگی، (1396)، «بررسی جایگاه اجتماعی بانوان با تأکید بر پوشش بانوان در نگاره‌های عصر تیموری»، پژوهش‌نامۀ زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 8، شماره 1، بهار 1396، صص 33-1.
  • شاطری، میترا و مریم صالحی‌نیا و عباسعلی احمدی، (1398)، «مطالعه تطبیقی کتیبه‌های کاشی‌کاری نگاره‌های شاهنامه بایسنقری با بناهای قلمرو شرقی تیموریان»، مطالعات تطبیقی هنر، بهار و تابستان 1398، دورۀ 9، شمارۀ 17، صص 58-43.
  • شریف‌زاده، سید عبدالمجید، (1393)، شاهنامه نگاری در ایران، چ اول، سوره مهر: تهران.
  • صدری، احمد و حسین عصمتی، (1394)، «معرفی نگارۀ کشتن دیو سفید به دست رستم در سه شاهنامۀ بایسنقری، تهماسبی و استرآبادی»، آستان هنر، دورۀ 5، ش 13، تابستان 1394، صص 102-98.
  • عباس‌نژاد خراسانی، هادی و رضا فرصتی جویباری و حسین پارسایی، (1400)، «واکاوی و برجسته‌سازی صفات و شخصیّت زن از نگاه فردوسی و انعکاس آن در شاهنامۀ بایسنقری (دو نگارۀ «زال و رودابه» و «دیدار اردشیر و گلنار» ) »، هنر اسلامی، ش 42، دوره 18، صص 259-235.
  • عبدالهی، نیلوفرسادات، (1401)، «آسیب‌شناسی کم‌توجهی به دست‌نویس‌های مصور شاهنامه در شاهنامه‌پژوهی (مطالعۀ موردی: نسخۀ بایسنقری)»، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی تحقیق و تصحیح نسخه‌های خطی ایران، انجمن تحقیق و تصحیح نسخه‌های خطی ایران و دانشگاه تهران، صص 25-1.
  • عبدالهی، نیلوفرسادات، (1394)، «بررسی ابیات الحاقی شاهنامه مبتنی بر متن مصحَّح دکتر خالقی مطلق از منظر سبک‌شناسی با رویکرد بلاغت»، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، استاد راهنما: سیدمصطفی موسوی راد، دانشگاه تهران.
  • عبدالهی، نیلوفرسادات، (1400)،«مقایسه نگاره‌ای از شاهنامه بایسنقری با روایت فردوسی (نگاره خان هفتم رستم/ کشتن دیو سپید)»، نهمین همایش ملی متن پژوهی ادبی، ج 2، صص 690-669.
  • فردوسی، ابوالقاسم، (1386)، شاهنامه، پیرایش: جلال خالقی مطلق، ج 2-1، چ اول، تهران: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  • فردوسی، ابوالقاسم، (1350)، شاهنامه (نسخۀ بایسنقری)، چ اول، تهران: شورای مرکز جشن‌های شاهی.
  • ماه وان، فاطمه، (1395) الف، «ارتباط نگاره و متن در ساحت معنا (مصوّرسازی شاهنامه؛ بازآفرینی یا پایبندی به متن؟»، نقل از: مجموعۀ مقاله‌های همایش شاهنامه فردوسی و مطالعات هنری، به تاریخ اردیبهشت 1393، به کوشش: فرزاد قائمی، زروند.
  • ماه وان، فاطمه، (1395) ب، «اولاد: دیو یا انسان؟ (بررسی هویت اولاد بر مبنای نگاره‌های شاهنامه)»، نشریه ادب و زبان دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه باهنر کرمان، س 19، ش 39، بهار و تابستان 1395، صص 229-207.
  • محمدزاده، مهدی و مریم مسینه اصل، (1395)، «معماری در نقاشی مکتب هرات»، فیروزه اسلام: پژوهه معماری و شهرسازی اسلامی، شماره 3 پاییز و زمستان 1395، صص 45-27.
  • نصر، سیدحسین، (1373)، «عالم خیال و مفهوم فضا در مینیاتور ایرانی»، فصلنامه هنر، شماره 26، صص 86-79.
  • واشقانی فراهانی، ابراهیم و نسیم یزدان‌خواه، (1391)،«توصیف نمودهای اهریمنی در نگاره‌های شاهنامه طهماسبی»، فصلنامۀ علمی - پژوهشی زبان و ادب فارسی (ادب و عرفان)، دورۀ 3، ش 11، بهار 1391، صص 36-11.
  • همتی وینه، مسعود، (1389)، «بررسی تطبیقی تصاویر شاهنامه بایسنغری با ادبیات حماسی شاهنامه»، نقش‌مایه، سال 3، شماره 5، بهار و تابستان 1389،صص 74-67.
دوره 2، شماره 1 - شماره پیاپی 3
فروردین 1402
صفحه 259-292

  • تاریخ دریافت 26 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 17 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1401
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1402