پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

شناخت تحلیلی نسخه خطی مجالس تفسیری فضل بن محب نیشابوری

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث. دانشگاه کوثر. بجنورد. خراسان شمالی. ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه کوثر. بجنورد. خراسان شمالی. ایران.
چکیده
ابوالقاسم فضل بن محب نیشابوری شیخ، امام و واعظ سده ی پنجم هجری در نیشابور دارای آثاری چند بوده است که از جمله این آثار مجموعه مجالس وی است که عموماً در فهارس نسخ خطی با عنوان مجالس یا مجالس تفسیری یاد شده است و تا کنون تصحیح نشده است. موضوع این مقاله معرفی این نسخه خطی و بررسی محتوایی آن است. معرفی مجالس تفسیری فضل بن محب که به زبان فارسی نگاشته شده است از دو حیث رسم الخط و دستور تاریخی زبان فارسی و نیز تاریخ تفسیر و روش های تفسیری حائز اهمیت است. در این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی نگاشته شده است افزون بر معرفی مجالس تفسیری از حیث محتوا و روش شناسی، برخی ویژگی های زبانی و ادبی آن نیز مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. همچنین در این مقاله از طریق مقایسه تطبیقی نسخه مجالس تفسیری فضل بن محب با نسخه های الفصول عبدالوهاب حنفی (اوایل قرن5)، لب اللباب راوندی (ق6) و زَهرة الریاض و نُزهة القلوب المِراض از سلیمان بن داود سقسینی که اتفاقا همگی برخوردار از سبک و سیاق یکسانی هستند، رواج رویکرد واعظانه در بیان تفسیر، اهمیت رویکرد عرفانی و صوفیانه در تفاسیر سده های چهارم تا ششم و نیز متأثر بودن جریان تفسیر نویسی از اندیشه و آثار کرّامیه دانسته گردید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of Fazl bin Mohib Neishaburi's exegetical council manuscripts

نویسندگان English

Rahimeh Babrekateh shamshiri 1
fatemeh zamani 2
1 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences Department. Bojnord University. Bojnord. North Khorasan. Iran.
2 Assistant Professor at Department of Persian language and literary. Bojnord University. Bojnord. North Khorasan. Iran.
چکیده English

Abu al-Qasim Fazl bin Mohib Neishaburi, the Sheikh, Imam and preacher of the 5th century AH in Neishabur had several written products, among which is his collection of majalis, generally mentioned in manuscript indexes as majalis or interpretive majalis. These have not been corrected so far. The present paper aims to introduce this manuscript and its content analysis. The introduction of Fazl bin Mohib's interpretive councils, written in Persian, is important in terms of calligraphy and historical order of the Persian language, as well as the history of exegesis and exegetical methods. In this descriptive-analytical study, besides introducing interpretive councils, the content and methodology have also been studied. Also, the present paper makes a comparative analysis of Fazl bin Mohib's exegetical Majlis with that of al-Fusul Abd al-Wahhab Hanafi (early 5th century), Lab al-Lab Rawandi (6th century) and Zahra al-Riyad and Nozha al-Qulob al-Miraz by Suleiman bin Dawood Saqsini, all with the same style. Attention is drawn to the prevalence of the preacher approach in the interpretation, the importance of the mystic and Sufi approach in interpreting the fourth to the sixth centuries, as well as the influence of the flow of commentary writing on the thoughts and works of Karamiya.

کلیدواژه‌ها English

manuscript
exegetical coucils
Fazl bin Mohib Nishaburi
preacher's commentary
Karamiyah
  • قرآن کریم
  • انصاری قمی، حسن: «قطب راوندی و تلخیص تفسیری کرامی»، نشر دانش، شماره 93، سال 16، صص 80-81، تهران، پاییز 1378.
  • انصاری قمی، حسن، «دو کتاب از یک مؤلف کرامی»، کتاب ماه دین، ش 25، صص 8-9، تهران، آبان 1378.
  • انصاری قمی، حسن، «سنت مجلس نویسی در زمینه تفسیر قرآن در خراسان؛ از اللوامع خرگوشی تا لب اللباب قطب راوندی»، http://ansari.kateban.com/post/1909   بتاریخ 10/5/91.
  • بشری، جواد و وفایی  محمد افشین، تحقیقی در مجالس تفسیری فضل بن محب نیشابوری و ابیات فارسی آن؛ گنجینه­ای از سروده­های زاهدانه فارسی از سده پنجم هجری، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1394ش.
  • پاکتچی، احمد، مجموعه درس گفتارهایی درباره تاریخ تفسیر قرآن کریم، تهران، انتشارات امام صادق (ع)، چاپ اول، 1392ش.
  • حسینی‌پور، سید محمد؛ نصیری، هادی، عشریه، رحمان، «بازشناسی شاخصه‌های تفسیر واعظانه و تمایز آن با دیگر تفاسیر»،. پژوهش‌های قرآنی، شماره سوم، سال 26، صص 67-90، پاییز 1400.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج1، تهران، انتشارات دوستان - ناهید چاپ دوم،1381.
  • درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخ خطی ایران (فنخا)،  تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1390ش.
  • الذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق و تعلیق:  بشار عوّاد معروف، ج10، الطبعة الاولی، بیروت، دارالغرب الاسلامی،   1424ق.
  • ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، سیر أعلام النبلاء، ج18، الطبعة التاسعة، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1413ق.
  • راوندی، قطب الدین، لب اللباب، به کوشش: جعفری زنجانی، سید حسین ، قم، آل عبا،1431ق.
  • رحمتی، محمدکاظم، «تفسیر عرفانی از مکتب تفسیری خراسان: تفسیر ابن محبّ نیشابوری»، https://www.ical.ir/ical/fa/Content    به تاریخ 1390/8/6.
  • شفیعی کدکنی، محمدرضا، «سخنان نویافته دیگر از محمد بن کرام»، مطالعات عرفانی، ش 3،  صص 5-14، بهار و تابستان 1385ش.
  • صدرایی خویی، علی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج35، قم، دفتر انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم،1376ش.
  • فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل، المختصر من کتاب السیاق لتاریخ نیشابور، تحقیق: محمودی، محمدکاظم، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب،1384ش.
  • علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1389.
  • مایل هروی، نجیب، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، تهران، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،1379ش.
  • متینی، جلال، «رسم‌الخط فارسی در قرن پنجم هجری»، مجله دانشکده ادبیات مشهد، ش 10-11،  صص 159-206، 1346ش.
  • معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، ج2، قم، مؤسسه فرهنگی تمهید، چاپ دوم، 1385.
  • نورى، حسین بن محمدتقی، مستدرک‌الوسائل و مستنبط المسائل‏،ج1، قم‏، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام،‏1408 ق.
  • وکیلی، هادی و حسینی شریف، انسیه؛ «حیات اجتماعی - فرهنگی کرامیه طی سده‌های 7-4 ه. ق»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، سال دوم، شماره 3، صص 133-154. پاییز و زمستان 1390ش.
  • منابع خطی:
  • سقسینی سواری سبتی، سلیمان بن داود، زَهرة الریاض و نُزهة القلوب المِراض، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نسخه خطی به شماره 18119.
  • نیشابوری، فضل بن محب، مجالس تفسیری، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نسخه خطی به شماره 12013.

  • تاریخ دریافت 16 شهریور 1401
  • تاریخ بازنگری 22 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 29 آبان 1401
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1402