پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

بررسی ویژگی‌های زبانی نسخه تُحفه‌الاعاظم عَلَم‌آرا

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس
2 عضو هیات علمی دانشگاه بیرجند
3 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند
چکیده
تُحفه‌الاعاظم عَلَم‌آرا که در دورۀ دوم سلطنت ناصرالدین شاه، حماسه‌ای تاریخی- شیعی است که شاعری با تخلص «عاصی» آن را سروده و در رجب 1282 فرزند وی با تخلص «قاصر» آن را کتابت نموده است و در کتابخانه آستان قدس رضوی (شهر مشهد) با شماره بازیابی نسخه ۱۲۴۳۶ نگهداری می‌شود. در این نسخه ویژگی‌های مهمی از نظر زبان و رسم‌الخط وجود دارد که در این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی، بررسی و معرفی خواهد شد. مهمترین ویژگی‌های زبانی متن عبارتند از: بسامد بالای واژه‌های مهجور عربی ؛ کاربرد واژه‌های گویشی منطقه قاینات (زُهان)، ضبط تلفظ‌های گویشی واژه‌های معیار، کاربرد «از» به نشانۀ کسره اضافه، کاربرد «چه» در معانی مختلف «چون»، ضبط گونۀ گفتاری کلمات معیار، ضبط واو معدوله با تحول xwā > xu (خوا> خو) و xwā > xā (خوا> خا)، کاربرد شناسه جمع سوم شخص بدون «-د»، ضبط «و» عطف یا ربط به چهار صورت متفاوت: 1. با نویسه «و»؛ 2. با نویسۀ «وُ»؛ 3. بدون نویسه؛ 4. با (ضمه) ـُ بالای حرف آخر کلمه. مهمترین ویژگی‌های نسخه‌شناسی متن عبارت است از: پیوسته‌نویسی اجزاء زبانی (رای مثال «ای» ندا، «آن» وابستۀ پیشین، پیشوند فعلی «می» و همکرد فعل مرکب) و جدانویسی «به» در جایگاه پیشوند فعلی، جانشین شدن کسره به جای «ـی» نکره، جانشین شدن «ـی» به جای کسرۀ اضافه، جانشینی ضمه به جای کسره اضافه. نتایج حاصل نشان میدهد شاعر که فردی تحصیل‌کرده و آشنا به زبان عربی بوده، این حماسه را تحت تأثیر گویش و زبان مادری خویش به نگارش درآورده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Studying the linguistic features of the version of Tohfatol-A'azem 'Alam Ara

نویسندگان English

Hamed Nowrouzi 1
Mofid Shateri 2
Vajiheh Zamani Babgohari 3
1 Faculty member, Tarbiat Modares University
2 Faculty member, University of Birjand
3 Ph.D. in Persian Language and Literature, Birjand University
چکیده English

"Tohfatol-A'azem 'Alam Ara" is a historical-Shiite epic poem written in the second period of Nasir al-Din Shah's reign by a poet with the pen name "Asi" and transcribed by his son with the pen name "Qasir" in Rajab 1282. It is kept in the library of Astan Quds Razavi (Mashhad) with the retrieval number of the copy 12436. This copy has important features in terms of language and calligraphy, which will be examined and introduced in this article in a descriptive-analytical manner."The Great Gifts of the Scholars of the World" is a historical-Shiite epic written in the second period of Nasir al-Din Shah's reign by a poet with the pen name "Asi" and transcribed by his son with the pen name "Qaser" in Rajab 1282. It is kept in the library of Astan Quds Razavi (Mashhad) with the retrieval number of version 12436. This version has important features in terms of language and calligraphy, which will be examined and introduced in this article in a descriptive-analytical manner. The most important features of the text's transcription are: continuous writing of linguistic elements (for example, the vowel "e" (e), the dependent antecedent "an", the verb prefix "mi" (may), and even the conjugation of a compound verb) and separate writing of "به" (to) in the place of the verb prefix, the substitution of the vowel "ِ" for the neuter "-y", the substitution of "-y" for the suffix "ِ", and the substitution of the vowel "ُ" for the suffix "ِ".

کلیدواژه‌ها English

Tohfatol-A'azem 'Alam Ara
the dialect of Qohistan
the dialect of Qain
the historical epic
Asi
1- ابن الرسول، سید محمدرضا و رحیمی خویگانی، محمد (1393)، «انواع ی در زبان فارسی امروز»، فنون ادبی، پاییز و زمستان، شماره 11، ص.: 49-58
2- ابوالقاسمی، محسن (1381)، دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: سمت.
3- ابوالقاسمی، محسن (1384)، تاریخ زبان فارسی، طهوری: تهران.
4- ایوانف، ولادیمیر الکسی ویچ (1391)، فارسی در گویش بیرجند، ترجمۀ محمود رفیعی، تهران: هیرمند
5- اقبالی، ابراهیم؛ عابدی، محمدرضا؛ خاکپور، محمد؛ احمدی دیزج، اباصلت (1403)، «بررسی و تحلیل ویژگی­های زبانی در نسخ خطی شروح شرف­نامۀ نظامی گنجوی»، زبان و ادب فارسی، بهار و تابستان، سال 77، شماره 249، ص.: 77 - 97
6- بهار، محمد تقی (1375)، سبک­شناسی، سه جلد، تهران: توس.
7- ترجمه و قصه­های قرآن (1338)، به اهتمام یحیی مهدوی و مهدی بیانی، دانشگاه تهران، تهران.
8- چنگیزی، احسان، و عبدالکریمی، سپیده. (1396). روند دستوری شدگی حرف اضافۀ «از» در زبان فارسی. پژوهش­های زبانی (دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران)، 8(2 )، 21-38.
9- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1386)، «بحثی در باب برخی از نشانه­های استفهام در فارسی کهن»،  نشریه نامۀ فرهنگستان، تابستان، شماره 34، ص.: 141- 168
10- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1388)، «لزوم تصحیح مجدد ترجمۀ تفسیر طبری»، معارف، شماره 68، ص.: 109-138
11- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1390)، لزوم بازنگری در تصحیح قصص­الانبیای نیشابوری، نشریه ضمیمه آینه میراث، شماره 21، صص.3-112
12- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1391)، «پژوهشی در شیوۀ تصحیح تفسیر نسفی»،  نشریۀ ضمیمه آینه میراث، شماره 28، صص.: 1-156
13- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1397)، «درباره دو تحول ناشناختۀ مصوت­های ō و u در فارسی قدیم»، فرهنگ­نویسی، شمارۀ 13، ص.: 55- 63.
14- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1397)، «ویژگی­های زبانی قصص­الانبیا (نسخۀ کتابخانۀ مجلس به شماره 14697)»، نشریۀ فرهنگ­نویسی، (ویژه­نامۀ نامۀ فرهنگستان)، بهار، شماره 13، صص.65- 94
15- حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1398)، «ویژگی­های زبانی قرآن مترجم 2003»،  نشریۀ فرهنگ­نویسی (ویژه­نامۀ نامۀ فرهنگستان)، تابستان، شماره 15، صص. 207- 218
16- خطیب رهبر، خلیل (1372)، دستور زبان فارسی (کتاب حروف اضافه و ربط)، چاپ سوم، تهران: مهتاب.
17- خواجه عبدالله انصاری هروی (1360)، طبقات الصوفیه، به تصحیح محمد سرور مولایی، تهران، انتشارات توس.
18- رازی، ابوالفتوح (1365)، روض الجِنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن (تفسیر ابوالفتوح)، به کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی.
19- رضایی، جمال (1344)، گویش بیرجند (بخش نخست: فرهنگ ملا علی اشرف صبوحی)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
20- رضایی، جمال (1373)، واژه­نامه گویش بیرجند، به اهتمام و هزینه محمود رفیعی، تهران: انتشارات روزبهان.
21- رضایی، جمال (1377)، بیرجندنامه، تهران، هیرمند
22- رواقی، علی (1346)، «ساختمانی از فعل ماضی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، سال شانزدهم، شمارۀ چهارم، ص381- 393
23- رومیة، وسام؛ طاهری، حمید؛ سمیع­زاده، رضا (1398) «بررسی کاربردی و تحلیل حرف اضافۀ «از» در کتاب مرزبان­نامه، کاوش­نامۀ زبان و ادبیات فارسی، زمستان، شماره 43، ص.: 185-216.
24- زند بهمن یسن (1385)، تصحیح متن، آوا نویسی، برگردان فارسی و یادداشت‌ها از محمد تقی راشد محصل، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.
25- سپهر، محمّدتقی (1351)، براهین العجم، با حواشی و تعلیقات سیدجعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
26- سعیدزاده، سید محسن (1369). بزرگان قاین، قم: مؤلف.
27- صادقی، علی­اشرف (1363)، «تبدیل آن و آم به اون و اوم در فارسی گفتاری و سابقة تاریخی آن»، مجلۀ زبا‌شناسی، سال اول، ش1، ص52-71
28- صادقی، علی­اشرف (1368)، «یک قاعدۀ آوایی زبان فارسی»، پاییز و  زمستان، شماره 12، نشریۀ زبان­شناسی، صص.: 62-74
29- صادقی، علی‌اشرف (1383)، «دو تحول آوایی در زبان فارسی (حذف و اضافه شدن صامت «ن» بعد از مصوت‌های بلند)»، مجلۀ زبان‌شناسی،  س19، ش2، پاییز و زمستان، ص9-1
30- صادقی، علی­اشرف (1384)، » تدقیقی در تحفةالملوک« ، نشر دانش، شماره 110، ص.: 52-63
31- صادقی، علی­اشرف و حاجی سیدآقایی، اکرم­السادات (1390)، «بعضی شکل­های ناشناختۀ شناسه­ها در فارسی قدیم»، مجلۀ دستور، شماره 7، ص. 3- 57
32- صادقی، علی­اشرف (۱۳۹۱)، «ابیات شیرازی سعدی در مثلثات»، زبان­ها و گویش­های ایرانی (ویژه­نامۀ نامۀ فرهنگستان) شهریور، شماره 1، 5-38
33- صادقی، علی­اشرف (1391)، «اضافه­شدن پسوند یای مصدری به اسامی معنی»، نشریۀ دستور، ویژه­نامۀ نامۀ فرهنگستان، اسفند، شماره8، ص.: 2-9
34- صادقی، علی­اشرف (1395)، «کسرۀ اضافه به جای «که» موصول»، فرهنگ­نویسی (ویژه­نامۀ نامۀ فرهنگستان)، دی، شماره11، صص.: 3-8
35- طبری، محمد بن ایوب (1349)، مفتاح المعاملات، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
36- فاضل هاشمی، محمدرضا (1380)، فهرست کتب خطی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، جلد 17 (ادبیات)، مشهد، به­نشر.
37- قصاب­پور، زهره؛ رادفر، ابوالقاسم؛ شعبانلو، علیرضا؛ ربیع، علی (۱۳۹۸)، «واکاوی کاربرد معانی حرف اضافۀ «از» تا پایان قرن ششم؛ مطالعۀ موردی در چهار‌کتاب: تاریخ بلعمی، تاریخ بیهقی، قابوس‌نامه و جامع الحکمتین» کهن­نامۀ ادب پارسی، بهار و تابستان، سال دهم، شماره1، ص.: 333-359
38- کریمی، الهه؛ بشیری، محمود؛ رواقی، علی (1403)، «شناخت تحلیلی و معرفی نسخ خطی جنون‌المجانین»، پژوهشهای نسخه­شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین­المللی)، فروردین، دوره 3، شماره 1 (پیاپی 5)، ص.: 291 - 321
39- کمالی، آمنه؛ اردلانی، شمس­الحاجیه؛ حمیدی، سید جعفر (1400)، «معرفی نسخۀ خطی منحصربفرد «ترجمه و شرح طب­القلوب» و سبک­شناسی آن»، سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، تیر، شماره 62، ص.: 22 - 36
40- لازار، ژیلبر (1384)، دستور زبان فارسی امروز، ترجمۀ مهستی بحرینی، تهران، هرمس.
41- لسان التنزیل )1344)، به اهتمام مهدی محقق، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.
42- متینی، جلال (1351)، «تلفظ و ضبط­های مختلف یکی از نشانه­های نادر استفهام در فارسی»  نشریۀ جستارهای ادبی، بهار، شماره29، ص. 184-192
43- محیط طباطبایی، محمد (1351)، «درسی از دستور فارسی»، وحید، شماره 111، ص.: 1319-1326
44- مشکین­فام، مهرداد و نغزگوی کهن، مهرداد (1400)، «دستوری‌شدگی حرف تعریف نکره در فارسی باستان ازمنظر دستور ساختمدار»،  نشریۀ جستارهای زبانی، مهر و آبان، شماره 64، صص.: 33-71
45- منصوری، یدالله و مهرجویی، محمد (1395)، «پیشینۀ تاریخی پیشوندهای فعلی در زبان فارسی»، تاریخ ادبیات، پاییز و زمستان، شماره 79، صص.155-174
46- ناتل خانلری، پرویز (1382)، تاریخ زبان فارسی، فرهنگ نشر نو، تهران.
47- نوروزی، حامد (1391)، «تحول ساخت کُنایی در فارسی نو»، دستور (ویژه­نامۀ نامۀ فرهنگستان)، اسفند، شماره 8، ص.: 10 تا 61
48- نوروزی، حامد (1393)، «بررسی معیارشدگی گویش بیرجند در دو قرن گذشته»، مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، زمستان، شماره 34، ص. 67-96
49- نوروزی، حامد و عظیمی، عبدالغفور (1393)، واژگان و واج­شناسی گویش طبس مسینا، تهران: فکر بکر.
50- وحید دستگردی، محمد (1307)، «واو و یاء»،  نشریۀ ارمغان، مهر، دوره نهم، شماره 7، صص.:  385-394
51- هزار حکایت صوفیان (1382)، نسخه برگردانان: ایرج افشار و محمود امیدسالار، تهران: طلایه.
52- Bartholomae, C. (1961), Altiranisches Wörterbuch, Berlin: W. De Gruyter.
53- Dabir-Moghaddam, M. (2012), “Linguistic Typology: An Iranian Perspective”, Journal of Universal Language, Vol. 13, No. 1, Sejong University, p. 31-70.
54- kahn, M., Bernstein, J. (1981), “Progress of the un Change in Persian: dabestân vs. tâbestun”, Acta orientalia hungarica, xxxv/1, pp.133-140.
55- Mayrhofer, M. 1976. Kurzgefaβtes Etymologisches Wőrterbuch des Altindischen, Heidelberg: Carl Winter, Universitätsverlag.
56- Monier-Williams, M. 1899. A Sanskrit-English Dictionary, Oxford: The Clarendon Press.
57- Paul, D. (2008). The individuating function of the Persian “indefinite suffix. In Karimi, simin et. al. (eds.), Aspects of Iranian Linguistics, 309-328. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing.
58- Skjarv, P. O. (2002). An introduction to Old Persian. Revised and expanded 2nd edn.
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 03 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 28 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 03 خرداد 1405