پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

بررسی متن‌شناختی نسخۀ منحصربه‌فردِ غُررالأمثال و دُرَرالأقوال، تألیف ابوالحسن علی‌بن زید بیهقی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
ازآنجاکه بسیاری از کتب علی‌بن زید بیهقی (م. 565ق)، مشهور به ابن‌فُنْدُق، از میان رفته یا مفقودند، توجه به آثار به‌جاماندۀ او، به‌عنوان مؤلفی عربی‌-فارسی‌نویس، در شناخت تاریخ علمی و ادبی قرن 5 و 6 بایسته است. یکی از آثار او غررالامثال و دررالاقوال است که تألیفی انتقادی و متمایز در مثل‌پژوهی عربی است. این کتاب که فقط یک نسخۀ خطی از آن شناسایی شده است، با تیتربندی‌های گوناگونِ واژه‌شناختی، سبب‌شناختی، کاربردشناختی و حل‌المثل، و فهرست امثال مولد، کتابی ساختارمند می‌نماید که در میان همگنانش از لونی دیگر است، خصوصاً که بیهقی در روشی بی‌سابقه، امثال را با عبارات ادبی ذیل «حل‌المثل» تبیین می‌کند و نثر فنی‌اش را نمایش می‌دهد. اغلاط زبانی و سهوهای کاتب گمنام نسخه، نشان از کم‌دانشی و چه‌بسا فارسی‌زبان بودن او دارد و بنابر قراینی، شاید تاریخ کتابت آن به قرن 7 یا 8 برگردد. در این مقاله که به شیوۀ توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای سامان یافته است، با نگاهی متن‌پژوهی، برخی نکات مبهم زندگی بیهقی مانند تلقیب او به ابن‌فندق، زادسال و مذهب او بررسی شده و، این فرضیه اثبات‌پذیر نموده است که غررالامثال بازخوانی توضیحی و انتقادی مجمع‌الامثال میدانی است. اما فهرست تفصیلی منابع او که در این مقاله بازیابی شده‌اند، بیانگر ارجاعات گستردۀ بیهقی به مثل‌پژوهان متقدم و معاصر خود است، چنان‌که نظرات و عباراتی از مثل‌نامه‌های مفقود را برای ما به ارمغان داده است. نیز نقل خاطراتی از نیا و پدر و بیان حکایات دیگر، مقطعی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی بیهق قرن ششم را ترسیم می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Textual analysis of the manuscript of Ghurar al-Amthal and Durar al-Aqwal, written by Abu al-Hasan Ali ibn Zayd Bayhaqi

نویسندگان English

Hadi Sani 1
Marziye Abad 2
Amir Moqaddam Mottaqi 2
1 PhD. student., Department of Arabic Language and Literature. Faculty of Literature and Human Sciences, Dr. Ali Shariati, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Dr.Ali Shariati Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

Many of the works of Ali Ibn Zayd Bayhaqi (d. 565 AH), have disappeared or are missing, so it is necessary to pay attention to his remaining works in order to know the literary history of the 5th and 6th centuries. One of his works is Ghurar al-Amthal wa Durar al-Aqwal, which is a critical work on the Arabic proverbs. This unique manuscript, with various headings in examining the literal meaning of the proverbs, the cause of the proverbs (Sabab), the use of the proverbs (Zarb), the explanation of the concept of the proverbs (hal al-mathal), and by presenting Mowallad proverbs, is a structured and different book, especially in hal al-mathal that provide the technical prose of Bayhaqi. The linguistic mistakes in this manuscript show that the Anonymous scribe did not have sufficient knowledge of Arabic and was probably a Persian speaker. Perhaps the date of its copy goes back to the 7th or 8th century. In this article, some points of Bayhaghi's life, such as the nickname "Ibn-Fondoq", his date of birth, and his religion, have been examined with a textual research, and this hypothesis can be proved that Ghurar al-Amthal is an explanatory and critical review of Majma al-Amthal written by Maydani (d. 518 A.H). But Bayhaqi has also analyzed other books of proverbs and has brought us phrases from books that are missing. In addition, Bayhaqi draws a section of the cultural history of Bayhaq in the 6th century by narrating memories and some stories.

کلیدواژه‌ها English

Abu al- Hasan Bayhaqi
Abu al-fazl Maydani
critical parable study
Ghurar al-Amthal
Majama al-Amthal
  • ابن‌اسحاق، سیرة ابن إسحاق، تحقیق محمد حمید الله، اول، مغرب، معهد الدراسات والأبحاث والتعریب، 1976م.
  • ابن‌خلکان، احمد، وفیات الأعیان، تحقیق احسان عباس، اول، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
  • ابن‌درید، محمدبن حسن، جمهرة اللغه، تحقیق رمزی بعلبکی، اول، بیروت، دار العلم للملایین، 1988م.
  • ـــــــــــــــــــ، المجتنی، سوم، حیدرآباد، مطبعة مجلس دائرة‌المعارف العثمانیه، 1962م.
  • ابن‌سکیت، یعقوب‌بن اسحاق، إصلاح المنطق، تحقیق احمد شاکر و عبدالسلام هارون، اول، قاهره، دار المعارف، بی‌تا.
  • ـــــــــــــــــــــــ، کتاب الألفاظ، تحقیق فخرالدین قباوه، اول، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، 1998م.
  • ابن‌سلّام، ابوعبید، کتاب الأمثال، تحقیق عبدالمجید قطامش، اول، دمشق، دار المأمون للتراث، 1980م.
  • ــــــــــــــــــــ، الغریب المصنف، تحقیق محمد مختار عبیدی، اول، تونس، بیت الحکمه، 1990م.
  • ابن‌سیده، علی‌بن اسماعیل، المخصص، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
  • ــــــــــــــــــــ، المحکم، تحقیق عبدالحمید هنداوی، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1421ق.
  • ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، القانون فی الطب، اول، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1426ق.
  • ــــــــــــــــــ، الشفاء، الطبیعیات، تحقیق سعید زاید، دوم، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی، 1406ق.
  • ــــــــــــــــــ، النجاة، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1379ش.
  • ابن‌فارس، مجمل اللغه، تحقیق زهیر عبدالمحسن، اول، بیروت، مؤسسة الرساله، 1986م.
  • ـــــــــــــــــــــ، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام هارون، اول، قم، مکتبة الإعلام الاسلامی، 1404ق.
  • ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، سوم، بیروت، دار صادر، 1414ق.
  • ازدی، عبدالله‌بن محمد، کتاب الماء، تحقیق هادی حمودی، اول، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1387ش.
  • ازهری، محمدبن احمد، تهذیب اللغه، به اشراف محمد عوض، اول، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
  • اصفهانی، حمزة‌بن حسن، سوائر الأمثال علی أفعل، تحقیق فهمی سعد، اول، بیروت، عالم الکتب، 1988م.
  • اصفهانی، عمادالدین، خریدة القصر، تحقیق محمد بهجة الاثری و سعید جمیل، اول، بغداد، المجمع العلمی العراقی، بی‌تا.
  • اصمعی، عبدالملک‌بن قریب، الأصمعیات، احمد شاکر و عبدالسلام هارون، هفتم، قاهره، دار المعارف، 1993م.
  • اقبال، عباس، وزارت در عهد سلاطین سلجوقی، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و یحیی ذکاء، اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1395ش.
  • انصاری، حسن، وبگاه کاتبان، بررسی‌های تاریخی، یادداشت‌هایی از کتاب غررالامثال بیهقی: http://ansari.kateban.com/post/1598 وhttps://ansari.kateban.com/post/3471
  • باخرزی، علی‌بن حسن، دمیة القصر، تحقیق محمد تونجی، اول، بیروت، دار الجیل، 1414ق.
  • بکری، ابوعبید، فصل المقال، تحقیق احسان عباس و عبدالمجید عابدین، اول، بیروت، دار الامانه، 1971م.
  • ــــــــــــ، سمط اللآلی، تحقیق عبدالعزیز المیمنی، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
  • بیهقی، علی‌بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، سوم، تهران، کتابفروشی فروغی، 1361ش.
  • ـــــــــــــــ، تأریخ بیهق، تعریب یوسف الهادی، اول، دمشق، دار اقرأ، 1425ق.
  • ـــــــــــــــ، تاریخ حکماء الإسلام، تحقیق محمد کردعلی، اول، دمشق، مطبعة الترقی، 1365ق.
  • ـــــــــــــــ، غرر الأمثال، نسخۀ عکسی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
  • ـــــــــــــــ، غرر الأمثال، چاپ عکسی محمدحسین حسینی جلالی، شیکاگو، The Open School، بی‌تا.
  • ـــــــــــــــ، معارج نهج البلاغه، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، اول، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی، 1409ق.
  • ـــــــــــــــ، جوامع احکام النجوم، تصحیح رضا فهیمی، اول، تهران، انتشارات سخن، 1401ش.
  • ثعالبی، عبدالملک‌بن محمد، یتیمة الدهر، تحقیق مفید محمد قمیحه، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420ق.
  • جوهری، اسماعیل‌بن حماد، الصحاح، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، اول، بیروت، دار العلم للملایین، 1376ق.
  • جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشا، تصحیح محمد قزوینی، اول، تهران، دنیای کتاب، 1385ش.
  • حریری، قاسم‌بن علی، المقامات، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 2005م.
  • حموی، یاقوت‌بن عبدالله، معجم الأدباء، تحقیق احسان عباس، اول، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 1993م.
  • ـــــــــــــــ، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، 1995م.
  • خوافی، فصیح، مجمل فصیحی، تحقیق سید محسن ناجی نصرآبادی، اول، تهران، اساطیر، 1386ش.
  • دانش‌پژوه، محمدتقی، فهرست میکروفیلم‌‌‌های کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، اول، تهران، دانشگاه تهران، 1348ش.
  • رازی، عبدالجلیل، النقض، تحقیق میر جلال‌الدین ارموی، اول، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، 1358ش.
  • رازی، محمدبن زکریا، الحاوی فی الطب، تحقیق هیثم خلیفه، اول، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1422ق.
  • زلهایم، رودلف، الأمثال العربیة القدیمة، ترجمۀ رمضان عبدالتواب، اول، بیروت، دار الامانه، 1971م.
  • زمخشری، محمودبن عمر، المستقصی فی أمثال العرب، اول، حیدرآباد، مجلس دائرة‌المعارف العثمانیه، 1962م.
  • سبکی، عبدالوهاب‌بن علی، طبقات الشافعیة الکبرى، تحقیق محمود الطناحی و عبدالفتاح الحلو، اول، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیه، بی‌تا.
  • سمعانی، عبدالکریم‌بن محمد، الأنساب، تصحیح عبدالرحمن المعلمی، اول، حیدرآباد، مجلس دائرة‌المعارف العثمانیه، 1382ق.
  • سیبویه، عمروبن عثمان، کتاب سیبویه، سوم، بیروت، مؤسسة الأعلمی، 1387ق.
  • شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق امیر علی مهنا و علی حسن فاعور، سوم، بیروت، دار المعرفه، 1993م.
  • صفدی، خلیل‌بن ایبک، الوافی بالوفیات، تحقیق هلموت ریتر، دوم، بیروت، دار نشر فرانز شتاینر، 1401ق.
  • ضبی، مفضل‌بن سلمه، الفاخر فی الأمثال، تحقیق محمد عثمان، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 2011م.
  • ضبی، مفضل‌بن محمد، أمثال العرب، تحقیق قصی الحسین، اول، بیروت، دار الهلال، 2003م.
  • طباطبایی، سید عبدالعزیز، «نهج البلاغه عبر القرون»، مجلۀ تراثنا، سال 9، شمارۀ 4، سال 1414ق.
  • طبری، محمدبن جریر، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، دوم، بیروت، دار التراث، 1967م.
  • عسکری، ابوهلال، جمهرة الأمثال، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، دوم، بیروت، دار الجیل، 1964م.
  • فارسی، عبدالغافربن اسماعیل، تاریخ نیسابور، به اهتمام محمدکاظم محمودی، اول، قم، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، بی‌تا.
  • فراء، یحیی‌بن زیاد، المقصور و الممدود، تحقیق ماجد ذهبی، دوم، بیروت، مؤسسة الرساله، 1988م.
  • فراهیدی، خلیل‌بن احمد، العین، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، دوم، قم، نشر هجرت، 1409ق.
  • قفطی، علی‌بن یوسف، إنباه الرواة علی أنباء النحاة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، اول، بیروت، المکتبة العصریه، 1424ق.
  • مازندرانی، ابن‌شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، تحقیق یوسف البقاعی، دوم، بیروت، دار الأضواء، 1991م.
  • ــــــــــــــــــــــ، معالم العلماء، به اهتمام عباس اقبال، اول، تهران، بی‌نا، 1353ق.
  • مبرد، محمدبن یزید، الکامل، تحقیق تغارید بیضون و نعیم زرزور، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1987م.
  • ــــــــــــــــــــــ، المقتضب، حسن حمد، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1999م.
  • میدانی، ابوالفضل احمدبن محمد، مجمع الأمثال، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، اول، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا.
  • نسفی، عمربن محمد، القند فی ذکر علماء سمرقند، تصحیح یوسف الهادی، اول، تهران، میراث مکتوب، 1420ق.
  • نظامی، احمدبن عمر، چهار مقاله، تصحیح محمد قزوینی، دوم، تهران، اشراقی، 1364ش.
  • نوشاهی، عارف، «جوامع احکام النجوم بیهقی»، نامۀ بهارستان، سال اول، شمارۀ اول، بهار 1379ش.
  • وستنفلد، فردینالد، تقویم تطبیقی هزاروپانصدسالۀ هجری قمری و میلادی، مقدمه و تجدیدنظر حکیم‌الدین قریشی، اول، تهران، فرهنگسرای نیاوران، 1360ش.
  • El- Saghir, Hussam, Abu l-Hasan al Baihaqi und seine sprichwörtersammlung Gurar al-amtāl wa durar al-aqwāl, Frankfurt am Main, 1984.
  • Sellheim, Rudolf, Eine unbekannte Sprichwörtersammlung des Abu l-Hasan al-Baihaqi, Der Islam, V.39, 1964, pp.226-232.
  • Voorhoeve, p., Handlist of Arabic manuscripts in the Library of the University of Leiden and other collections in the Netherlands, 2nd edition, The Hague, Leiden University Press, 1980.

  • تاریخ دریافت 07 فروردین 1402
  • تاریخ بازنگری 24 فروردین 1402
  • تاریخ پذیرش 27 فروردین 1402
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1402