پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

معرفی نسخۀ خطی دیوان دبیر اعلم با بررسی موسیقی کناری و بیرونی اشعار آن

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده علوم انسانی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوی. آذربایجان غربی. ایران.
چکیده
نسخ خطی گنجینه‌های ارزشمندی هستند که اطلاعات ارزنده‌ای از زمان نگارش و شخص نگارنده دارند. نسخه مورد نظر اثری است از دبیر اعلم که از شاعران و نویسندگان دوره قاجار و عهده‌دار رسایل خاص محمدشاه و مظفرالدین شاه بود. هدف از این پژوهش، آگاهی از میزان تسلّط شاعر از قابلیّت‌های زبانی و ادبی بخصوص عناصر موسیقایی و نقش آنها در القای محتوای مورد نظر او در دیوان است که به صورت نسخه خطی در کتابخانه مرکز احیای قم نگهداری می‌شود. موسیقی شعر از عوامل مهم زیبایی شعر محسوب می‌شود. نگارنده در مقالۀ حاضر ضمن معرفی نسخه حاضر، به روش کتابخانه‌ای- اسنادی و به روش توصیفی- تحلیلی- آماری در صدد پاسخ‌گویی به این پرسش است که موسیقی بیرونی و کناری اشعار دبیر اعلم از چه قابلیتی برخوردار است و غزلیات وی شامل چه مضامینی است و کدام مورد از بسامد بالایی برخوردار است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که دیوان وی در سه قالب قصیده، قطعه و غزل سروده شده و عرفان از مضامین پر بسامد غزلیات اوست. نسخه حاضر مشتمل بر اطلاعات ارزنده‌ای در خصوص معرفی خانواده و آثار وی تواند بود. از نظر موسیقی بیرونی شاعر در سرودن دیوان از 9 بحر در 25 وزن استفاده کرده که 5/5 درصد آنها اوزان دوری است. در بعضی موارد ایرادات وزنی مشاهده می‌شود. از نظر موسیقی کناری، اکثر شعرهایش غیر مردّف است. در بین انواع ردیف‌ها، ردیف‌های فعلی بیشترین بسامد را دارند. در حروف مشترک قافیه، مصوت بلند+ صامت، از بسامد بالایی برخوردار است. در مواردی ایراداتی نیز در قافیه مشاهده شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Introducing the manuscript of Divan Dabir A'lam with the examination of the side and outer music of its poems

نویسنده English

Ayat Shokati
Assistant Professor of the Department of Persian Language and Literature. Faculty of Humanities. Islamic Azad University of Khoy branch. West Azerbaijan. Iran.
چکیده English

Manuscripts are valuable treasures that contain valuable information about the time of writing and the author. The desired version is a work by Debir Aalam, who was one of the poets and writers of the Qajar period and was responsible for the special letters of Muhammad Shah and Muzaffar al-Din Shah. The purpose of this research is to know the extent of the poet's mastery of linguistic and literary abilities, especially musical elements, and their role in inducing the desired content in the Diwan, which is kept as a manuscript in the library of the Qom Revival Center. The music of the poem is one of the important factors of the beauty of the poem. In this article, while introducing the present edition, the author tries to answer the question of what is the external and side music of Debir Aalam's poems, and what themes do his sonnets contain, using a library-documentary method and a descriptive-analytical-statistical method. and which item has a high frequency. The results of the research show that his divan was composed in three formats: ode, fragment and sonnet, and mysticism is one of the most frequent themes of his sonnets. The current version contains valuable information about the introduction of his family and his works. In terms of external music, the poet used 9 bahrs in 25 weights, 5.5% of which are remote weights. In some cases, weight defects are observed. In terms of background music, most of his poems are non-mardif. Among the types

کلیدواژه‌ها English

Dabir Alam
manuscript
poetry music
exterior music
background music
  • اصغری هاشمی، محمد جواد، شیوه­نامه تصحیح متون: راهنمای تحقیق و احیای متون خطی، قم،دلیل ما،1388
  • بیانی، مهدی، کتابشناسی کتاب­های خطی، تهران، انجمن آثار ملی، 1353
  • حاجی­قاسملو، فاطمه و آیت شوکتی، «بررسی سبک­شناسی نسخه خطی تحریر ترجمه درالنثیر فی النصیحه و التحذیر»،  ماهنامه تخصصی سبک­شناسی نظم و نثر فارسی(بهار ادب) ، سال سیزدهم، شماره نهم، صص143-166،  تهران، آذر 1399
  • _____________________________،« معرفی نسخه خطی تحریر ترجمه درالنثیر فی النصیحه و التحذیر»، فصلنامه زبان و ادبیات فارسی، سال دوازدهم، شماره45، صص 44-66، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، زمستان 1399
  • حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخه­های خطی، قم، مرکز احیاء میراث اسلامی، 1377
  • خواجه نصیر طوسی، محمّد بن محمّد، معیارالاشعار. تصحیح جلیل تجلیل. تهران، نشر ناهید، 1369
  • دانش­پژوه، محمّد تقی و ایرج افشار،  نشریه نسخه­های خطی دانشگاه تهران، تهران، دانشگاه تهران،1344
  • شفیعی کدکنی، محمّد رضا، موسیقی شعر، چاپ دوازدهم، تهران، آگاه، 1370
  • شمیسا، سیروس، آشنایی با عروض و قافیه، چ 2، تهران، میترا، 1386
  • شوکتی، آیت و فاطمه حاجی­قاسملو،، ترجمه درالنثیر فی النصیحه و التحذیر، تبریز، اختر، 1400
  • فدائی، غلامرضا، آشنایی با نسخ خطی و آثار کمیاب، تهران، سمت، 1386
  • فرشیدورد، خسرو، دربارۀ ادبیات و نقد ادبی، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر، 1382
  • فیاض‌منش، پرند، «نگاهی دیگر به موسیقی شعر و پیوند آن با موضوع، تخیل و احساسات شاعرانه»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره 4، صص163-186، تهران، جهاد دانشگاهی، 1384
  • قیروانی، ابن علی الحسن بن الرشیق، العمده فی المحاسن الشعرو  آدابه و نقده، بیروت، العصریه، 1424
  • مایل هروی،  نجیب، کتاب­آرایی در تمدن اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامی، 1372
  • محسنی، احمد، ردیف و موسیقی شعر، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، 1382
  • معین، محمّد، فرهنگ فارسی معین، تهران، امیرکبیر، 1386
  • ملّاح، حسنیعلی، پیوند موسیقی و شعر، تهران، فضا، 1365
  • وحیدیان کامیار، تقی، بررسی منشاء وزن شعر فارسی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1370
  • وفادار مرادی، محمد، مقدمه­ای بر اصول و قواعد فهرست­نگاری در کتب خطی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1379

  • تاریخ دریافت 23 شهریور 1401
  • تاریخ بازنگری 02 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 14 اسفند 1401
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1402