پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

بررسی واژه‌های ناشناخته و کم‌کاربرد در ترجمه‌ای کهن از قرآن مجید (نسخۀ 1766 کتابخانۀ آستان قدس رضوی)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی. دانشگاه علامه طباطبایی. تهران. تهران. ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی. دانشگاه علامه طباطبایی. تهران. تهران. ایران
چکیده
ترجمه‌های کهن قرآن، میراثی ارجمند از زبان پیشینیان ما و گنجینه‌ای از واژه‌های اصیل فارسی هستند. در این مقاله که از دل پژوهشی گسترده‌تر برای احیا و تصحیح ترجمه‌ای کهن و قدیم از قرآن کریم (نسخۀ 1766 کتابخانۀ آستان قدس رضوی) به دست آمده است، به بررسی واژه‌های ناشناخته و کم‌کاربرد در این ترجمه پرداخته‌ایم. تعدادی از این واژه‌ها مانند واژۀ «رویجه (رویچه)» معادل واژۀ قرآنی «رِئاء» کاملاً ناشناخته‌ است و تنها در این نسخه به کار رفته‌است و شمار بیشتری از آنها مانند واژه‌های «فرویش‌کاران» معادل «اَلْغَافِلِینَ» و «ورواره‌» معادل «الغُرفة» کم‌کاربرد و مهجورند. از آنجا که معنای کلمات ضمن کاربرد آنها در متن روشن‌تر می‌شود، علاوه بر معادل‌های قرآنی و فارسیِ واژه‌های کهن، موارد کاربرد آنها را در نسخۀ مورد نظر و ترجمه‌های دیگر قرآن و گاهی در متون ادبی نیز آورده‌ایم و در مواردی برای روشن‌تر شدن معانی آنها به واژه‌های مرتبط با آنها نیز اشاراتی کرده‌ایم. از بررسی این واژه‌ها و برخی دیگر از ویژگی‌های زبانی این نسخه به این نتیجه رسیده‌ایم که به سبب شباهت‌هایی که با قرآن قدس وجود دارد، گونۀ زبانی این ترجمه به گونۀ زبانی ترجمه‌های حوزۀ شرق به ویژه حوزۀ سیستان نزدیک‌تر است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examining unknown and rarely used words in an old translation of the Holy Quran (1766 edition of Astan Quds Razavi Library)

نویسندگان English

zahra alamolhoda 1
mohamadhasan hasanzadehniri 2
1 Ph.D. student of Persian language and literature department. Faculty of Persian Literature and Foreign Languages. Allameh Tabatabaei University. Tehran. Tehran. Iran.
2 Associate Professor of Persian Language and Literature Department. Faculty of Persian Literature and Foreign Languages. Allameh Tabatabaei University. Tehran. Tehran. Iran.
چکیده English

The old translations of the Quran are a precious legacy of the language of our ancestors and a treasure of authentic Persian words. In this article, which was obtained from broader research to revive and correct an ancient translation of the Holy Quran (1766 manuscript of Astan Quds Razavi library), we have investigated the unknown and rarely used words in this translation. A number of these words, such as the word "Rouijeh" equivalent to the Quranic word "Re’a" are completely unknown and are used only in this version and at most in another old translation of the Qur'an, and a larger number of them such as the words "Farwishkârân" equivalent to "Al-Ghafilin" " and "Varwareh" are equivalent to "Al-Ghorfat" and are rarely used and abandoned. Since the meaning of the words becomes clearer as they are used in the text, in addition to the Quranic and Persian equivalents of the old words, we have given the cases of their use in the target version and other translations of the Quran and sometimes in literary texts, and in some cases to clarify their meanings to We have also mentioned the words related to them. From examining these words and some other linguistic features of this version, we have come to the conclusion that due to the similarities with the Holy Qur'an, the language of this translation is closer to the type of the language of the Eastern region, especially the Sistan region.

کلیدواژه‌ها English

Old translation of the Quran
translated Quran
Persian unknown words
manuscript
rarely used words
  • آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، تهران، نی، چاپ نوزدهم: 1397.
  • ابن منظور، سیری، علی، لسان العرب، بیروت، مؤسسۀ التاریخ العربی، 18 جلد، چاپ دوم: 1992م.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، 8 جلد، 1381.
  • پویان، مجید، در سایه سار ادب، جشن نامۀ دکتر علی سلطانی گردفرامرزی، یزد، نوین، 1397.
  • تفلیسی، ابوالفضل حبیش بن ابراهیم بن محمد، قانون ادب، به اهتمام غلامرضا طاهر، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1350 ـ 1351.
  • جرجانی، حسین بن حسن، تفسیر گازر (جلاءالأذهان و جلاءُالأحزان)، تصحیح میر جلال‌الدین حسینی ارموی «محدّث»، 10 جلد، تهران، مهرآئین، 1378 ق. / 1337 ش.
  • حسن‌دوست، محمد، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 5 جلد، 1381-1393.
  • خلیلی، کامیاب، فرهنگ مشتقات مصادر فارسی، تهران، کارنگ، 10 جلد، 1378.
  • دهار، قاضی خان بدرمحمد، دستورالاخوان، تصحیح سعید نجفی اسداللّهی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1349 ـ 1350.
  • دهلوی، امیرخسرو، دیوان کامل امیرخسرو دهلوی، به اهتمام م. درویش، تهران، جاویدان، 1343.
  • ذوالنور، رحیم، رفتار شناسی زبان فارسی، تهران، زوار، 1373.
  • رواقی، علی، تفسیر قرآن پاک، مترجم ناشناس، بنیاد فرهنگ ایران، 1348.
  • رواقى، على، ترجمۀ قرآن موزه پارس، مترجم ناشناس، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1355.
  • رواقی، علی، فرهنگنامۀ بزرگ قرآنی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، 5 جلد، 1401.
  • رواقی، علی، قرآن قدس، تهران، مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی، 1364.
  • الزَنجی السَجزی، محمودبن عمر، مُهَذَّب‌الاسماء فی مُرَتَّبِ الحُرُوف والاشیاء، تصحیح محمّدحسین مصطفوی، تهران، علمی و فرهنگی، 1364.
  • سورآبادی (نیشابوری)، ابوبکر عتیق، تفسیر قرآن کریم، به اهتمام مجتبی مینوی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1345.
  • سورآبادی (نیشابوری)، ابوبکر عتیق، ترجمه و قصه‌های قرآن، به اهتمام یحیی مهدوی و مهدی بیانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1338.
  • سیاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین(عربی به فارسی): ترجمۀ المنجد، تهران، انتشارات اسلام، دو جلد، چاپ هشتم: 1387.
  • طبری، محمد بن جریر، ترجمۀ تفسیر طبری، به اهتمام حبیب یغمایی، تهران، چاپخانۀ دولتی ایران، 2 جلد، 1339.
  • عماد بن محمد ثغری، طوطی نامه (جواهر الاسمار)، به کوشش شمس آل احمد، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1352.
  • عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، 1357.
  • غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، ترجمه مؤید الدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، علمی فرهنگی، 4جلد، 1351.
  • فرخی سیستانی، ابوالحسن علی بن جولوغ، دیوان حکیم فرّخی سیستانی، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی زوّار، چاپ چهارم : 1371.
  • فکرت، محمد آصف، فهرست نسخ خطی قرآن‌های مترجم کتابخانۀ آستان قدس رضوی، مشهد، انتشارات کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، 1363.
  • فخر مدبر، محمدبن منصور ملقب به مبارکشاه، آداب الحرب و الشجاعه، به تصحیح و اهتمام احمد سهیلی خوانساری، تهران، اقبال، 1346.
  • قریب، بدرالزمان، فرهنگ سغدی، تهران، فرهنگان، 1374.
  • گروهی از نویسندگان: شهیدی، جعفر، معین، محمد، ...، لغتنامۀ دهخدا، مؤسسۀ لغتنامۀ دهخدا، 15 جلد چاپ دوم از دورۀ جدید: 1377.
  • لویکی، فضل الله عمید، دیوان عمید، به اهتمام نذیر احمد، لاهور، 1985 میلادی.
  • متینی، جلال، تفسیر قرآن مجید (نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ دانشگاه کمبریج)، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1349.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، 6 جلد، چاپ هشتم: 1371.
  • نیبرگ، هنریک ساموئل، دستورنامۀ پهلوی، تهران، اساطیر، 2 جلد، 1381.
  • نیشابورى، قاضى معین‌الدین محمد بن محمود، تفسیر بصائر یمینى، تصحیح على رواقى، تهران، میراث مکتوب، 1398.
  • یاحقی، محمد جعفر، فرهنگنامه قرآنی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 5 جلد، 1376.

  • تاریخ دریافت 14 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 28 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 11 بهمن 1401
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1402