تصحیح، مفهومی گسترده است و نباید آن را به یکی یا دو مفهوم از این زنجیره مفاهیم مرتبط و همراستا تقلیل داد. در دانش مخطوطات و باستان شناسی کتاب و متن، در یک تعریف، «تصحیح» به بازسازی متن تاریخی بر اساس مدارک دستنویس کهن، با رعایت معیارها و استانداردهای دانشهای مرتبط با آن، به گونهای که حاصل فرایند، نزدیکترین صورت به اصل تاریخی آن باشد، گفته میشود. در دانش حدیث (علم الحدیث) امّا، «تصحیح» به فرایندی گفته میشود که طیّ آن، گزارشهای رواییِ یک روایتگر از پیشینیان او در زنجیرۀ روایت، از سوی روایتگرانِ بعدی، «درست» شمرده میشود و ارزش «صحیح» به نقلهای افراد حاضر در زنجیرۀ بازگویی (روایت) داده میشود. ویژگی این مفهوم، فرا رفتن آن از درستی «متن» به درستی «روایت و گزارش» آن است. در این نگرش، علاوه بر متنِ بهجای مانده به عنوان یک واقعیت تاریخی، نحوۀ رفتار راویان با آن و زنجیرۀ روایتگری متن نیز به عنوان عاملی مضاعف در جهت تضمین انطباق اثر «موجود» با «اصل تاریخی» آن دیده میشود که موجب دقت دوچندان گزارش تاریخی میشود. این رویکرد در آثار دانشمندان اسلامی به وضوح مورد بررسی و بحث قرار گرفته است.[1] در تعریف سادهتر و عمومی آن در دانش ادبیات، «تصحیح»، انطباق واژگان متن با صورت قاموسی و انطباق عبارات با قواعد دستوری است. در این تعریف، مصحح، صرفاً هر واژه را به صورت مضبوط آن در فرهنگ لغت باز میگرداند و هر عبارت را بر اساس قواعد دستور، دستورمند و صحیح میسازد. اختلاط این سه مشترک لفظی (معانی مختلفی که با یک واژه مشابه از آنها یاد میشود) نباید رهزن اهل علم و پژوهش شود. ما امروزه شاهدیم که تصمیمگیرانی از دانشهای دیگر به دلیل عدم آشنایی و تفکیک این سه تعریف، پژوهشهای «تصحیح متن» را یا در شمار تحقیقات علمی نمیآورند یا آن را گونۀ نازل از پژوهش برمیشمرند و امتیاز پایینی در مقایسه با انواع دیگر تحقیقات و مطالعات به ان اختصاص میدهند. کمینه آسیبی که بر اثر عدم تمایز این تعاریف به فضای پژوهش در این حوزه وارد میشود آن است که انگیزۀ تحقیق و تصحیح متن در بین دانشوران و دانشگاهیان فرو میکاهد و شاهد زوال شمار و قوام تحقیقات این حوزۀ مهم علمی میشویم. لازم است با شناخت دقیق از مفهوم تصحیح که یکی از پیچیده و دشوارترین پژوهشهای دانشی است، بهای لازم به محققان و کوششگران این حوزه در نظام آموزش عالی و فضای علمی و تحقیقاتی کشور داده شود.
[1].کلباسی، محمد بن محمد ابراهیم، مصحح و محقق: درایتی، محسن، الرسائل الرجالیه، 78-74؛ قواعد توثیق راویان، محمدکاظم رحمان ستایش و روح الله شهیدی، 94.
