پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

دو روایت متمایز از تفسیرعرفانی" بحرالحقایق والمعانی" بر پایۀ داده‌های نسخه‌شناسی

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
دانشیارگروه زبان و ادبیات فارسی،دانشکدۀ ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
از تفسیر عرفانی نجم‌الدین رازی، موسوم به بحرالحقایق که به زبان عربی نگاشته شده، دو روایت متمایز در دست است: نخست، روایت مطوّل که کهن‌تر است ولی بسیار ناقص و پراکنده؛ و دوم، روایت مختصر که ساختار منسجم‌تری دارد و در نسخه‌های متعدد و نسبتاً یکدستی در کتابخانه‌های مختلف جهان محفوظ مانده است. روایت اول آکنده از نقل قول‌هایی از آثار پیشین، به‌ویژه الکشف و البیان ثعلبی است، و نشانه‌هایی از تأثیر و تألیف هم‌زمان دارد. اما روایت دوم، پخته‌تر و مستقل‌تر است و مؤلف در آن مستقیماً به تأویلات عرفانی خویش از آیات قرآن می‌پردازد، که تا پایان سورۀ نجم ادامه یافته است.

وجود نسخ مختلف با تفاوت‌های گاه چشمگیر در مقدمه، ترتیب سوره‌ها، سبک نگارش و الفاظ، و نیز آثار مرتبطی مانند تلخیص‌های علاءالدوله سمنانی و شمس‌الدین ساوجی، تحلیل نسخه‌شناختی را ضرورتی گریزناپذیر ساخته است. این پژوهش با بررسی مجموعه‌ای از نسخه‌ها و تحلیل شواهد درون‌متنی و حواشی، بر آن است که شمس‌الدین محمدبن حسن ساوجی، از شاگردان رازی، نسخه‌ای منقّح و مختصر از روایت اولیه را با اجازۀ استاد در شوشتر فراهم کرده و نسخ دیگر عمدتاً بازنویسی یا اقتباس از همین نسخه‌اند. به این ترتیب، نقش ساوجی در پالایش، نظم‌دهی و تکوین روایت نهایی، نقشی تعیین‌کننده و مؤثر بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Two Distinct Versions of the Mystical Exegesis Bahr al-Haqāʾiq wa al-Maʿānī: A Codicological Analysis

نویسنده English

mohammad reza movahedi
Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Two distinct recensions of Bahr al-Ḥaqāʾiq, the Arabic mystical tafsīr by Najm al-Dīn Rāzī, have come down to us. The first is a longer and older version, fragmentary and marked by numerous textual lacunae. The second is a shorter, more coherent recension, widely preserved across manuscript collections worldwide. The extended version is densely interwoven with quotations from earlier exegeses—particularly al-Thaʿlabī’s al-Kashf wa-l-Bayān—and reflects the formative stage of Rāzī’s interpretive voice. In contrast, the concise version offers a more refined and independent commentary, presenting the author’s mystical insights directly, continuing up to Sūrat al-Najm.

Significant differences among manuscripts—including in prefaces, sūra arrangement, terminology, and style—alongside the existence of abridgments by later mystics such as ʿAlāʾ al-Dawla al-Simnānī and Shams al-Dīn Sāwajī, necessitate thorough codicological investigation. This study analyzes selected manuscripts and internal textual features to argue that Shams al-Dīn Muḥammad b. Ḥasan al-Sāwajī, a close disciple of Rāzī, prepared a revised and abridged version of the original tafsīr in Shushtar, likely under his teacher’s supervision. Most later copies appear to derive from this version. Thus, al-Sāwajī emerges not merely as a transmitter, but as a textual architect whose editorial intervention played a decisive role in shaping the final authoritative recension of Bahr al-Ḥaqāʾiq.

کلیدواژه‌ها English

codicology
mystical exegesis
Bahr al-Ḥaqāʾiq
Najm al-Dīn Rāzī
Shams al-Dīn Sāwajī
1.      افلاکى، شمس‏الدین( 1362 )، مناقب‏العارفین، تصحیح: تحسین یازیجى، تهران ،دنیای کتاب.
2.      الثعلبی، احمدبن محمد (2002 )،  الکشف والبیان ،ج1، دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان
3.      درایتی، مصطفی، ( 1390)، فهرستگان نسخه های خطی ایران (فنخا) گردآورنده تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 
4.      ذهبی،شمس الدین( 1989)، تاریخ الاسلام، محقق تدمری، عمر عبدالسلام، ج 48، دار الکتاب العربی ، بیروت، لبنان
 الحسینى، سید احمد( 1971)، فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحیدریه فى النجف الاشرف، مطبعة النعمان، نجف، ص28.
5.      صفری آق‌قلعه، علی(1396 )، آگاهی‌هایی تازه از زندگی نجم دایه در نسخه‌ای از تفسیرش بحر الحقایق با یادداشتی به خط خود او،گزارش میراث ،شماره 80 و 81 .
6.      موحدی، محمدرضا (1381 )، آن سوی آینه ؛ در آمدی بر تفسیر عرفانی شیخ نجم الدین رازی،تهران، انتشارات آن.
7.       موحدی، محمدرضا (1380 )،نجم الدین رازی و تفسیر عرفانی قرآن، مجله تخصصی بیّنات 1380، شماره 30
9.      موحدی، محمدرضا ( 1394)، مأخذ اشارات در تفسیر غرائب القرآن، دوره و شماره: دوره 5، شماره 12،
10.  نسخهٌ شمارهٌ 822 از کتابخانهٌ مرعشى نجفى،  ( از 36 بقره تا طور) کتابت705    
11.  نسخه 37 بحرالحقائق از کتابخانهٌ حسن حسنی پاشا(کتابخانه سلیمانیه) کتابت 647 و در سال650 بر مولف قرائت شده (ازفاتحه تا252 بقره)
12.  نسخه 328 بحرالحقائق از کتابخانهٌ نورعثمان. از فاتحه تا طور.کتابت881        
13.  نسخهٌ 189 (کتابخانهٌ مرعشى نجفى) (از اوایل بقره تاآخر توبه)  و   نسخهٌ 5288 (کتابخانه مرعشی نجفی) بدون تاریخ کتابت ( از فاتحه تا هود) 
14.  نسخه153 بحرالحقائق ،کتابخانه داماد ابراهیم ( کامل با تکملۀ سمنانی) بی تا .
15.  نسخه 14 بحرالحقائق ،کتابخانه تورخان سلطان ( کامل با تکملۀ سمنانی)کتابت921  .
16.  نسخه  94 بحرالحقائق ، کتابخانهٌ راغب. شمس الدین ساوجی(کامل .با تکمله غیر سمنانی) کتابت974.

  • تاریخ دریافت 06 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 23 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 01 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405