پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

روایتی نو از داستان حیّ بن یقظان؛ در شناخت دستنویس‌ها، رویکرد فلسفی و سبک متن

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مطالعات ادبی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، سازمان سمت، تهران، ایران
2 گروه فلسفه و کلام، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، سازمان سمت، تهران، ایران
چکیده
مقالۀ حاضر به بررسی و تحلیل اثری ناشناخته از اواخر قرن نهم هجری قمری با عنوان بدیع‌الزّمان فی قصة حیّ بن یقظان از فضل‌اللّه بن روزبهان خنجی می‌پردازد؛ متنی که در تداوم سنت داستان فلسفی «حیّ بن یقظان» پدید آمده، امّا جایگاه آن در میان روایت‌های پیشین به‌روشنی تعیین نشده است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که منبع روایی خنجی کدام‌یک از دو روایت مشهور و به زبان عربی این سنّت، یعنی اثر ابن سینا یا اثر ابن طفیل، بوده و مؤلف در بازنویسی آن چه رویکرد فلسفی و سبکی‌ای اتخاذ کرده است. هدف پژوهش، تبیین منشأ روایت، تحلیل جایگاه فکری مؤلف و ارزیابی ویژگی‌های سبکی اثر در بافت نثر قرن نهم هجری است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و بر پایۀ بررسی نسخه‌های خطی، مقابله و توصیف نسخه‌شناختی متن، و مقایسۀ ساختار روایی و مفاهیم فلسفی آن با روایت‌های پیشین انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد روایت خنجی از حیث ساختار داستانی و ترتیب رخدادها با روایت ابن طفیل همسویی دارد؛ هرچند در تبیین مبانی نظری به سنّت فلسفۀ مشّاء نزدیک است. خنجی با بهره‌گیری از آیات، احادیث و اشعار، سجع و دیگر آرایه‌های ادبی کوشیده است مهارت خود در نگارش متنی فنّی را نشان دهد. نتیجه آنکه این متن نه صرفاً تلخیصی از روایت‌های پیشین، بلکه بازآفرینی‌ای آگاهانه و متناسب با افق فکری و ذوق ادبی زمانۀ مؤلف است و می‌تواند حلقه‌ای مهم در تحول داستان تمثیلی ـ فلسفی در ادب فارسی به شمار آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A New Narration of the Story of Ḥayy ibn Yaqẓān: On the Manuscripts, Philosophical Approach, and Style of the Text

نویسندگان English

Abdolrasool Forootan 1
Simin Arefi 2
1 Department of Literary Studies, Research Institute for Humanities Research and Development, Samat Organization, Tehran, Iran
2 Department of Philosophy and Theology, Research Institute for Humanities and Development, SAMT Organization, Tehran, Iran
چکیده English

This article examines and analyzes a little-known work from the late ninth century AH entitled Badīʿ al-Zamān fī Qiṣṣat Ḥayy ibn Yaqẓān by Fazlallah ibn Ruzbihan Khunji. The text was composed within the tradition of the philosophical tale of Ḥayy ibn Yaqẓān; however, its position among earlier versions has not been clearly determined. The principal question of the study is whether Khunji’s narrative is primarily based on the Arabic account of Avicenna or that of Ibn Tufayl, and what philosophical and stylistic approach the author adopted in his rewriting. The aim is to clarify the textual source of the narrative, to analyze the author’s intellectual orientation, and to evaluate the stylistic features of the work within the context of ninth-century Persian prose. The research employs a descriptive-analytical method with a comparative approach, based on the examination of manuscript copies, codicological description and collation, and comparison of narrative structure and philosophical concepts with earlier versions. The findings indicate that, in terms of narrative structure and sequence of events, Khunji’s account aligns more closely with Ibn Tufayl’s version, although in its theoretical framework it tends toward the Peripatetic philosophical tradition. By incorporating Qurʾānic verses, hadiths, poetry, rhymed prose, and other rhetorical devices, Khunji sought to demonstrate his mastery of ornate and technical prose. The study concludes that the work is not merely an abridgment of earlier narratives, but a conscious re-creation adapted to the intellectual horizon and literary taste of its time, representing an important link in the development of the philosophical

کلیدواژه‌ها English

Badīʿ al-Zamān fī Qiṣṣat Ḥayy ibn Yaqẓān
Fazlallah ibn Ruzbihan Khunji
manuscript studies and textual criticism
philosophical analysis
stylistics
·        ابن طفیل، ابوبکر محمد (1334)، زندۀ بیدار (حیّ بن یقظان)، ترجمۀ بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
·        بهار، محمدتقی (1384)، سبک‌شناسی (تاریخ تطوّر نثر فارسی)، جلد سوم، تهران: امیرکبیر.
·        بهرام‌نژاد، محسن (1384)، سرگذشت قراقویونلوها و آق‌قویونلوها، تهران: اهل قلم.
·        پورجوادی، نصراللّه (1392)، «حیّ بن یقظان»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد بیست‌ویکم، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ص 319 تا 321.
·        پورنامداریان، تقی (1391)، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، تهران: علمی و فرهنگی.
·        حاجی خلیفه، مصطفی (1429 ق)، کشف‌الظّنون عن اسامی الکتب و الفنون، اعتنی به محمد عبدالقادر عطا، جلد اول، بیروت: دارالکتب العلمیة.
·        حسینی اشکوری، احمد (1369)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ عمومی آیت‌اللّه نجفی مرعشی، جلد نوزدهم، قم: کتابخانۀ آیت‌اللّه مرعشی.
·        خنجی، فضل‌اللّه بن روزبهان (1169 ق)، بدیع‌الزّمان فی قصة حیّ بن یقظان، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعد افندی ترکیه به شمارۀ 1815.
·        خنجی، فضل‌اللّه بن روزبهان (1355)، مهمان‌نامۀ بخارا، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
·        خنجی، فضل‌اللّه بن روزبهان (1362)، سلوک‌الملوک، به تصحیح و مقدمۀ محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی.
·        خنجی، فضل‌اللّه بن روزبهان (1375)، وسیلةالخادم الی المخدوم، به کوشش رسول جعفریان، قم: انصاریان.
·        خنجی، فضل‌اللّه بن روزبهان (1382)، تاریخ عالم‌آرای امینی، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب.
·        خنجی، فضل‌اللّه بن روزبهان (بی‌تا)، بدیع‌الزّمان فی قصة حیّ بن یقظان، نسخۀ خطی کتابخانۀ آیت‌اللّه مرعشی نجفی قم، به شمارۀ 7574.
·        خنجی، محمدامین (1335)، «فضل‌اللّه بن روزبهان خنجی»، فرهنگ ایران‌زمین، شمارۀ 4، ص 173 تا 184.
·        دانیالی، عارف (1398)، فقیه سرگردان (تأمّلاتی بر احوال و اندیشه‌های فضل‌اللّه روزبهان خنجی)، تهران: تیسا.
·        زنجانی، ابوطالب (1375)، کیمیای سعادت، مقدمه و تصحیح ابوالقاسم امامی، تهران: میراث مکتوب.
·        سجادی، ضیاءالدّین (1382)، قصۀ حیّ بن یقظان و قصۀ سلامان و ابسال، تهران: سروش.
·        شمیسا، سیروس (1386)، سبک‌شناسی نثر، تهران: میترا.
·        صفا، ذبیح‌اللّه (1369)، تاریخ ادبیات در ایران، جلد چهارم، تهران: فردوس.
·        گوهر، حسن بن علی (1427 ق)، المخازن و اللّمعات و البراهین الساطعة، تحقیق و تعلیق عبدالجلیل علی الامیر، کویت: جامع الامام الصادق.
·        مجتبایی، فتح‌اللّه (1369)، «ابن سبعین»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد سوم، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ص 657 تا 664.
·        نفیسی، سعید (1363)، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، جلد اول، تهران: فروغی.
·        النقشبندی، اسامة ناصر (2002 م)، فهرس مخطوطات مکتبة عبدالوهاب نیازی، بغداد: معهد المخطوطات العربیة.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 12 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 05 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 18 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 02 مهر 1405