پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

مطالعۀ تطبیقی عناصر تزئینی نسخه‌های خطی مانوی با قرآن دورۀ عباسی (کتابخانۀ چستربیتی، شمارۀ 1411)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه نقاشی. دانشکده هنر (رییس کنونی). دانشگاه الزهرا (س). تهران. ایران. دانشکده هنر
2 کارشناسی ارشد نقاشی. دانشکده هنر. دانشگاه الزهرا (س). تهران. ایران.
چکیده
نسخه‌های خطی مانوی و قرآن عباسی (کتابخانۀ چستربیتی به شمارۀ 1411) از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر کتاب‌آرایی در سنت‌های دینی مانوی و اسلامی به شمار می‌روند. نسخه‌های خطی مانوی، که ریشه در باورهای عرفانی مانویت دارند، از ساختاری متمایز در نگارش و تزئین برخوردارند. این متون با استفاده از خطوط متناوب قرمز و مشکی برای تمایز پاراگراف‌ها، علائم نگارشی خاص (مانند نقطه‌گذاری در ابتدا و انتهای جمله‌ها)، نقوش گیاهی پیچیده، حاشیه‌آرایی‌های غنی و کاربرد طلا برای تجلی مفاهیم نور و تاریکی، خلاقیت بصری و معنوی را به نمایش می‌گذارند. در مقابل، قرآن چستربیتی، به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از دوره عباسی، با خوشنویسی کوفی زاویه‌دار، تذهیب‌های هندسی و گیاهی و تأکید بر جلال کلام الهی، ویژگی‌های هنر اسلامی را متبلور می‌سازد. سؤال‌های پژوهش بدین شرح مطرح می‌گردند: ساختار نوشتاری نسخه‌های خطی مانوی چگونه بوده و از چه عناصری با چه هدفی برای تزئین بهره می‌گرفتند؟ آیا هنر کتاب‌آرایی مانوی بر شیوۀ تزئین قرآن‌های دوره‌های اسلامی به ویژه قرآن عباسی کتابخانۀ چستربیتی تأثیر گذاشته است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نسخه‌های خطی مانوی از قواعد مشخصی در نگارش بهره می‌برند، از جمله استفاده از خطوط متناوب، علائم نگارشی منظم و تزئینات غنی مانند نقوش گیاهی، حاشیه‌آرایی‌های چندلایه و کاربرد طلا برای تأکید بر مفاهیم عرفانی. بررسی تطبیقی این متون با قرآن عباسی آشکار می‌سازد که عناصری چون استفاده از طلا، نقوش گیاهی، حاشیه‌آرایی‌های پیچیده و برخی علائم نگارشی در هر دو سنت مشترک هستند. این اشتراکات، به‌ویژه در تذهیب‌های گیاهی و کاربرد نمادین طلا، نشان‌دهندۀ نفوذ سنت مانوی در تکامل کتاب‌آرایی اسلامی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative study of the decorative elements of Manichaean manuscripts with the Qur’an of the Abbasid period (chesterbeattie library, No. 1411)

نویسندگان English

Elaheh Panjehbashi 1
Zeinab Mohammadjani divkolaei 2
1 Associate Professor, Department of Painting.,Faculty of Art (Head of ). AlZahra University, Tehran. Iran.
2 Master of painting. Department of Painting. Faculty of Art. AlZahra University. Tehran. Iran
چکیده English

The Manichaean manuscripts and the Abbasid Qur'an are among the most prominent examples of book art in the Manichaean and Islamic religious traditions. Manichaean manuscripts, rooted in the mystical beliefs of Manichaeism, exhibit a distinctive structure in writing and decoration. These texts showcase visual and spiritual creativity through the use of alternating red and black scripts to distinguish paragraphs, unique punctuation marks (such as dots at the beginning and end of sentences), intricate floral motifs, elaborate marginal decorations, and the application of gold to symbolize the concepts of light and darkness. In contrast, the Chester Beatty Qur'an, a distinguished example from the Abbasid period, embodies the characteristics of Islamic art with its angular Kufic calligraphy, geometric and floral illuminations, and emphasis on the majesty of the divine word. The research questions are as follows: What was the writing structure of Manichaean manuscripts, and which elements were used for decoration and to what purpose? The findings reveal that Manichaean manuscripts adhere to specific writing conventions, including the use of alternating scripts, consistent punctuation, and rich decorations such as floral motifs, multilayered marginal designs, and gold to emphasize mystical concepts. A comparative analysis with the Abbasid Qur'an demonstrates shared elements, including the use of gold, floral motifs, intricate marginal decorations, elongated script, and certain punctuation marks. These commonalities, particularly in floral illuminations and the symbolic use of gold, indicate the influence of the Manichaean tradition on the development of Islamic book.

کلیدواژه‌ها English

Manuscripts
Qur'anic manuscripts
Manichaean
Abbasid
book decoration
منابع
- اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1393). هنر مانوی، تاریخ جامع ایران، جلد چهارم: دنبالۀ هنر و معماری، باستان‌شناسی، آموزش و پرورش و ادیان در ایران باستان، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، سر ویراستار حسن رضائی باغ بیدی، محمود جعفری دهقی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
- برات زاده، لیلی (1384). خوشنویسی در ایران ( از ایران چه می‌دانم: 56)، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
- بیهقی، ابوالفضل (13898). تاریخ بیهقی، به کوشش علی‌اکبر فیاض، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- پاک‌سرشت، مرتضی (1379). خوشنویسی در خدمت کتابت قرآن مجید، تهران: قدیانی.
- تجویدی، اکبر (1354). «کتاب‌آرائی در ایران»، هنر و مردم، 5 (49).
- تجویدی، اکبر (1386). نگاهی به هنر نقاشی ایران از آغاز تا سده دهم هجری (چاپ سوم). تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
- شیرازی، علی‌اصغر، صادقپور فیروزآبادی، ابوالفضل (1391). «بررسی تأثیر تزیینات نگاره‌های بازمانده از مانویان در تزیین قرآن‌های قرون اولیه اسلامی موجود در موزه قرآن امام رضا (ع)»، هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 17(4). 33-44.
- صفا، ذبیح‌الله (1374). تاریخ ادبیات در ایران. جلد اول، تهران: انتشارات فردوس.
- علیزاده بیرجندی، زهرا، ملک زاده، الهام، ناصری، اکرم (1404). «حاشیه نویسی نسخ خطی از منظر کارکردی و محتوایی»، پژوهش های نسخه شناسی و تصحیح متون،4(1). 5-38.
- کریمی نیا، مرتضی (1399). «نسخه‌شناسی مصاحف قرآنی (10)؛ قرآن کوفی 4289 در موزۀ ملی ایران، و دیگر پارۀ مسروقۀ آن در موزۀ پارس (شیراز): طغیان علیه "کتابت پیوسته" در قرآن نویسی کوفی»، آینۀ پژوهش، 31(4)، 111- 177.
- کلیم کایت، هانس یوآخیم (1384). هنر مانوی، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: اسطوره.
- لطیف پور، صبا (1398). «تأثیر هنر کتاب‌آرایی مانوی بر هنر نگارش قرآن‌ها در قرون اولیه اسلام در ایران»، نگره، 54، 4- 19.
- لینگز، مارتین (1377). هنر خط و تذهیب قرآنی، مهرداد قیّومی بید هندی، تهران: گروس.
- میرزایی، سونیا (1399)، «هنر مانوی: نگاهی به یافته‌های قدیم و جدید و اهمیت نگرش‌های گوناگون در مطالعه هنر مانوی»، گلستان هنر، 22، 43-22.
- هامبی، لوئی؛ دوویلار، مونره و ویدن گرن، گئو (1389). هنر مانوی و زرتشتی (یعقوب آژند، مترجم) تهران: مولی.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 16 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 08 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 12 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 02 مهر 1405