پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

بررسی و تحلیل کتابچه‌های سیاقی، مطالعه موردی: (کتابچه جمع و خرج ولایت استرآباد و گرگان 1313ق)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تهرن
2 دانشجوی دکتری تاریخ، گرایش ایران اسلامی، دانشگاه تهران
3 کارشناسی ارشد تاریخ، گرایش ایران اسلامی، دانشگاه تهران
10.22034/crtc.2026.561024.1211
چکیده
استرآباد و گرگان به دلیل خاستگاه ایل قاجار، همواره در دورة قاجاریه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بود و انتظار می‌رفت قاجار‌ها توجه ویژه‌ای به اوضاع اقتصادی و عمران و آبادی آن داشته باشند؛ اما بررسی و تجزیه و تحلیل کتابچه‌های جمع و خرج چنین مطلبی را تأیید نمی‌کند. این پژوهش به استنساخ و بازخوانی دستورالعمل کتابچه جمع و خرج استرآباد و گرگان و نیز بررسی آماری آن پرداخته تا علاوه بر بررسی تحولات ناحیه استرآباد و گرگان در زمان وجیه‌الله میرزا حاکم این ولایت، گوشه‌ای از تاریخ اقتصادی قاجاریه را نیز تبیین نماید. روش پژوهش در این مقاله به صورت توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که در دورة قاجاریه مالیات‌هایی که از ایالات و ولایات و از جمله استرآباد و گرگان گرفته می‌شد، اکثر آن برای هزینه‌های دیوانی، قشون، مواجب‌بگیران و شاهزادگان ها صرف می‌گردید و هزینه بسیار ناچیزی خرج آن ولایت می‌شد. همین رویه سبب می‌شد تا علاوه بر آن که اقتصاد محلی رشدی نداشته باشد؛ بلکه باعث می‌گردید تا از این مالیات اندکی به خزانه مرکزی برسد.
نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که در دورة قاجاریه مالیات‌هایی که از ایالات و ولایات و از جمله استرآباد و گرگان گرفته می‌شد، اکثر آن برای هزینه‌های دیوانی، قشون، مواجب‌بگیران و شاهزادگان ها صرف می‌گردید و هزینه بسیار ناچیزی خرج آن ولایت می‌شد. همین رویه سبب می‌شد تا علاوه بر آن که اقتصاد محلی رشدی نداشته باشد؛ بلکه باعث می‌گردید تا از این مالیات اندکی به خزانه مرکزی برسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Review and analysis of the Siyaqi booklets, case study: (Collection and expenditure booklet of the provinces of Astarabad and Gorgan, 1313 AH)

نویسندگان English

Hassan Zandiyeh 1
Ahmad Dastvan 2
Hosein Farazmand 3
1 Assistante Professor History department. Tehran University
2 PhD student in History, Islamic Iran orientation, University of Tehran
3 Master of Arts in History, Islamic Iran Orientation, University of Tehran
چکیده English

Astaraabad and Gorgan, due to their association with the Qajar tribe, have alwayss held great significance during the Qajar period. It was expected that the Qajars would pay special attention to the economic conditions and the development of the region. However, an examination and analysis of the revenue and expenditure ledgers does not support this expectation. This study focuses on the transcription and re-examination of the revenue and expenditure manual of Astaraabad and Gorgan, alongside a statistical analysis of It, to explore not only the developments In the Astaraabad and Gorgan region during the governorship of Vahid-Allah Mirza but also shed light on some aspects of the economic history of the Qajar period. The research method In this paper Is descriptive-analytical, based on document-based and library research. The findings of this study indicate that during the Qajar era, most of the taxes collected from the provinces and regions, including Astaraabad and Gorgan, were allocated to governmental expenses, military costs, Salaries of civil servants, and royal princes, with very little being spent on the region itself. This practice not only hindered the local economic growth but also contributed to the minimal amount of tax revenue reaching the central treasury. his practice not only hindered the local economic growth but also contributed to the minimal amount of tax revenue reaching the central treasury.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Qajar
financial documents
Astaraabad and Gorgan
revenue and expenditure manual
نسخ خطی
1) سعادت نامه(رساله فلکیه)، عبدالله بن علی فلک علای تبریزی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی(کمام)، شماره بازیابی 6541.
اسناد
1) کتابچه جمع و خرج قوی‌ئیل استرآباد و گرگان ابواب جمعی نواب اشرف والا سپهسالار، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شماره بازیابی 9161.
2) مؤسسه تاریخ معاصر ایران، مجموعه ق، سند شماره 68.
کتب
1) آبوت، کیث ادوارد (1369)، شهرها و تجارت ایران در دوره قاجار، گزارش کنسول آبوت از اقتصاد و جامعه ایران (1866-1847م)، ترجمه سید عبدالحسین رئیس‌السادات، تهران: امیرکبیر.
2) آدمیت، فریدون (1351)، اندیشه ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار، تهران: خوارزمی.
3) اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1345)، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
4) -------------------- (1363)، المآثر و الاثار، ج 1، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات اساطیر.
5) بارنز، آلکس (1366)، سفرنامه بارنز، سفر به ایران در عهد فتحعلیشاه قاجار، ترجمه حسن سلطانی‌فر، انتشارات آستان قدس رضوی.
6) بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ج 3، تهران: زوار، بی‌تا.
7) بهلر (2536)، سفرنامه بهلر (جغرافیای رشت و مازندران)، به کوشش علی‌اکبر خداپرست، توس.
8) بیانی، بهمن (1391)، کتابچه جمع و خرج کل هذه‌السنة ایت‌ایل ممالک محروسه مطابق سنه 1304 هجری، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1391.
9) پورشافعی، مجید (1385)، اقتصاد کوچه، گزارش پول ملی ایران، هزینه‌های زندگی و دستمزدها، تهران: گام نو.
10) تفرشی، خلاصه السیاق (سنگی)، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شماره بازیابی 9563-6.
11) جمال زاده، سید محمد علی (1362)، گنج شایگان، چاپ اول، تهران: کتاب تهران.
12) خانی زاده، مهدی و حسن آبادی، ابوالفضل (۱۳۹۴)، «سازمان و تشکیلات داخلی قشون دوره قاجار با تکیه بر مجموعه حسن زاده موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، گنجینه اسناد، سال بیستم و پنجم، دفتر سوم.
13) ذبیحی، مسیح (1348)، استرآباد نامه، باهمکاری ایرج افشار و محمد تقی دانش پژوه، تهران: انتشارات فرهنگ ایران زمین.
14) رابینو، ه ل (1365)، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
15) رزم آرا، علی (1320)، جغرافیای نظامی ایران، گرگان و دریای خزر، تهران: بی نا.
16) رشتی، میرزا ابراهیم (1355)، سفرنامه استرآباد، مازندران و گیلان، به کوشش م، گلزاری، بنیاد فرهنگ ایران.
17) رضایی، امید (1390)، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
18) روستایی، محسن (1395)، ادبیات تاریخی و دیوان سالاری ایران، عهد مغول تا سرآغاز دولت صفویه، با تکیه بر متون نثر فارسی و اسناد مکتوب تاریخی و محوریت بررسی لغات و اصطلاحات دیوانی-اجتماعی و سندشناسی (قرن هفتم تا پایان قرن نهم هجری)، تهران، موسسه و انتشارات ندای تاریخ.
19) ------------ (1402)، محمود‌خان احتشام‌السلطنه و بازخوانی کتابچه سیاقیه جمع و خرج دارالسعاده زنجان، عهد ناصری 1311ه.ق، تهران: مهراندیش، 1402، 129
20) شهبازی فراهانی، داریوش (1380)، تاریخ سکه در دوران قاجاریه. تهران: بورکه‌یی.
21) شوقی، عباس، (1314)، دشت گرگان، ناشر مؤسسه خاور.
22) صحت‌‌منش، رضا، دستوان، احمد، آقابیگی‌پور، مصطفی (1401)، «بررسی و تحلیل کتابچه‌های مالیاتی جمع و خرج ایالت همدان و قراگوزلو در سال‌های 1304 و 1306ق»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال 55، شماره اول.
23) صفی نژاد، جواد (1387)، کوششی در آموزش خط سیاق. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
24) طاهری، ابوالقاسم (1347)، جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران، آذربایجان از نظر جهانگردان، انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
25) عیسوی، چارلز (1362)، تاریخ اقتصادی ایران (قاجاریه 1332-1215ق)، ترجمه یعقوب آژند، نشر گستره.
26) فروغی اصفهانی، محمد مهدی (۱۳۷۸)، فروغستان، به کوشش ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب.
27) فلور، ویلم (1391)، اوزان و مقیاس‌ها در عصر قاجار، ترجمه مصطفی نامداری منفرد، تهران: آبادبوم.
28) قورخانچی( صولت نظام)، محمد علی (1360)، نخبه سیفیه، منصوره اتحادیه، تهران: نشرتاریخ ایران.
29) کاظم بیگی، محمد‌علی (1400)، مخالفت با سوء مدیریت در ایران عصر قاجاریه: شورش در استرآباد (1310ق/1892م)، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال 11، شماره 2.
30) ---------------- (1389)، روسیه، دریای مازندران و استرآباد؛ گزارش تایلور تامسون وابسته نمایندگی سیاسی بریتانیا در تهران (18 ربیع‌الثانی 1262ه.ق/15 آوریل 1846م.)، ترجمه محمد‌علی کاظم بیگی، فصلنامه مطالعات تاریخی، سال هفتم، شماره 28.
31) کاظم بیگی، محمد‌علی و سید مصطفی حسینی (1390)، «مالیات و هزینه‌های ولایت در دوره قاجاریه: کتابچه دستورالعمل جمع و خرج بسطام و شاهرود (1294-1295ق)»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال هفتم، شماره سیزدهم.
32) کرزن، جورج ناتانیل (1373)، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، ج 1 و 2 ، تهران، علمی و فرهنگی.
33) لمبتون، ا. ک. س (۱۳۶۲)، مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: علمی و فرهنگی.
34) -------------- (1388)، زمینداری و درآمد ارضی و اداره امور مالی در سده نوزدهم: در: تاریخ ایران کمبریج، دوره افشار، زند و قاجار. به سرپرستی پیر آوری. ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: جامی.
35) لیتن، ویلهم (1367)، ایران از نفوذ مسالمت‌آمیز تا تحت‌الحمایگی (1860-1919م)، ترجمه مریم میر‌احمدی، تهران: انتشارات معین.
36) مستوفی، عبدالله (1371)، شرح زندگانی من، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه، ج 1، تهران: زوار.
37) مصدق، محمد (۱۳۶۶)، خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق، با مقدمه غلامحسین مصدق، به کوشش ایرج افشار، انتشارات علمی فرهنگی.
38) معین، محمد (1342-1353)، فرهنگ فارسی معین، 6 ج، تهران: امیرکبیر.
39) مکنزی، چارلز فرانسیس (1359)، سفرنامه شمالی، منصوره اتحادیه ( نظام مافی)، تهران: گستره.
40) ملک‌المورخین، عبدالحسین‌خان (1386)، مرآت الوقایع مظفری، ج 2، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: میراث مکتوب.
41) ملگونف، گریگوری والریانوویچ (1376)، کرانه های جنوبی دریای خزر، یا استان های شمالی ایران، ترجمه امیر هوشنگ امینی، تهران: بی نا.
42) موریه، جیمز (1386)، سفرنامه جیمز موریه (سفر دوم)، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس.
43) میرزا ابراهیم (2535)، سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان، به کوشش مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگی ایران.
44) نیستانی، جواد (1389)، گلستانه، نشر پیک ریحان.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 08 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 29 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 11 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 04 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 08 شهریور 1405