پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

نسخه‌شناسی و گونه‌شناسی تذکرۀ عرفانی منظوم «غوثیه» اثر بهاءالدین متّو

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، چهارمحال و بختیاری، ایران
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
3 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/crtc.2025.546587.1200
چکیده
تذکره‌های عرفانی از مهم‌ترین شاخه‌های ادبیات صوفیانه به‌شمار می‌آیند که در مسیر تحول تاریخی خود با عناوین متعددی همچون طبقات‌الصوفیه، ولی‌نامه و اولیانامه شناخته شده‌اند. شبه‌قارۀ هند و به‌ویژه ناحیۀ کشمیر ـ که به‌سبب سیطرۀ زبان و ادب فارسی در آن به «ایران صغیر» شهرت یافته است ـ یکی از کانون‌های اصلی شکل‌گیری و گسترش این نوع آثار بوده است. در این بستر فرهنگی، تذکرۀ منظوم غوثیه، سرودۀ بهاءالدین متّو (م. ۱۲۴۷ق)، که دفتر سوم از خمسۀ وی به‌شمار می‌رود، اهمیت ویژه‌ای دارد. این اثر در قالب مثنوی و در بحر خفیف مسدس مخبون (فعلاتن/فاعلاتن مفاعلن فع‌لن/فعلن) سروده شده و به بیان احوال و کرامات شیخ عبدالقادر جیلانی (م 561 ه.ق) معروف به «غوث اعظم» و پیروان بی‌واسطه و باواسطۀ وی، به‌ویژه کسانی که در کشمیر می‌زیسته‌اند، اختصاص دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ گنج‌بخش اسلام‌آباد (شمارۀ 8319)، به بررسی نسخه‌شناختی این اثر پرداخته و در چارچوب مباحث گونه‌شناسی تذکره‌ها، آن را به لحاظ شکلی و محتوایی بررسی کرده است و با مقایسۀ آن با دیگر تذکره‌های عرفانی مؤلَّف در شبه‌قارۀ هند و تبیین وجوه مشابهت و افتراق آنها، جایگاه آن را به‌عنوان نمونه‌ای از تذکره‌های عرفانی منظوم ناحیه‌ای تبیین می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Codicology and Genology of the Mystical Versified Biography of Masters "Ghawsiyya", by Baha al-Din Mattu

نویسندگان English

Sayyed Vahid Mirmohamadi 1
Esmaeil Sadeghi dehcheshmeh 2
Ahmad Amin 2
saeid shafieioun 3
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Shahrekord, Shahrekord, Chaharmahal and Bakhtiari, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Shahrekord, Shahrekord, Iran
3 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

Mystical Tazkirahs, known throughout their historical evolution by various titles such as Tabaqat al-Sufiyya, Vali-namah, and Awliya-namah, are considered one of the most important branches of Sufi literature. The Indian subcontinent, and particularly the region of Kashmir—renowned as "Little Iran" (Iran-e Saghir) due to the prevalence of the Persian language and literature—has been one of the primary centers for the formation and proliferation of this genre. Within this cultural context, the versified Tazkirah Ghawsiyyah, composed by Baha al-Din Mattu (d. 1247 AH), holds special significance as the third volume (daftar) of his Khamsah. This work, written in the Mathnavi (rhyming couplet) form and composed in the poetic meter of Khafīf Musaddas Makhbūn, is dedicated to narrating the lives and miracles (ahval and karamat) of Shaykh Abd al-Qadir Jilani (d. 561 AH), known as 'al-Ghawth al-A'zam' (the Supreme Helper), and his direct and indirect followers, with a particular focus on those who lived in Kashmir. Employing a descriptive-analytical methodology and based on the manuscript held at the Ganj Bakhsh Library in Islamabad (MS no. 8319), the present study conducts a codicological analysis of this work. Furthermore, within the framework of Tazkirah genology, it examines the work's formal and contextual aspects, compares it with other mystical tazkirahs composed in the Indian subcontinent by elucidating their similarities and differences, and thereby establishes the position of Ghawsiyyah as an example of a regional, versified mystical Tazkirah.

کلیدواژه‌ها English

Baha al-Din Mattu
Ghawsiyyah
Mystical Tazkirah
Codicology
Genology
  1. منابع فارسی

    1. ابراهیمپور نمین، محمد. (1399). «اولیانامهنویسی متصوفه» (چشماندازی تاریخی به تحولات یک ژانر). نشریۀ زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. 73 (242)، 58-1. doi: 10.22034/PERLIT.2021.44966.3042
    2. اسفراینی، همایون. (1377). دیوان غزلیات همایون اسفراینی. به تصحیح خسرو شهابی. تهران: مؤسسۀ انتشارات سوره.
    3. افشاریان، مرجان. (1383). «بهاءالدین متّو». دائرة المعارف بزرگ اسلامی.  ج13. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. صص 72-71.
    4. آفاقی، صابر. (1350). «صوفیان کشمیر و نقش آنان در فرهنگ و ادب فارسی».  هنر و مردم. ش. 113-112.
    5. جامی، مولانا عبدالرحمن بن احمد. (1337).  نفحات الانس من حضرات القدس. به تصحیح و مقدمه و پیوست مهدی توحیدیپور. تهران: کتابفروشی محمودی.
    6. داراشکوه، محمد. (1344). سکینة الاولیاء. به کوشش تارا چند و سید محمّدرضا جلالی نائینی. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علمی.
    7. داراشکوه، محمد. (1884). سفینة الاولیاء. کانپور: منشی نول کشور.
    8. دیده مری، محمد اعظم. (بیتا). واقعات کشمیر یا تاریخ اعظمی. سرینگر: غلام محمّد نور محمّد تاجران کتب.
    9. رادفر، ابوالقاسم. (1386). تذکرههای عرفانی. جیرفت: دانشگاه آزاد اسلامی واحد جیرفت.
    10. راشدی، حسامالدین. (1983). تذکرۀ شعرای کشمیر. ج 1. لاهور: اقبال اکادمی پاکستان.
    11. رضوی، سید اطهر عباس. (1986). تاریخ تصوف در هند. ترجمۀ منصور معتمدی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 1380ش.
    12. زرقانی، سید مهدی. (1401). «گونهشناسی در مطالعات عرفانی». دوفصلنامۀ علمی عرفانپژوهی در ادبیات. 1 (1)، 203-187. doi: 10.22054/MSIL.2022.58193.1014
    13. سلطانی، سیما. (1391). «گونهشناسی تذکرههای عرفانی». پایاننامۀ کارشناسی ارشد. دانشکدۀ ادبیات دانشگاه الزهرا (س).
    14. شفیعیون، سعید. (1393). «گذری دیگرگون بر تذکرههای ادبی» (بحثی در باب گونهشناسی تذکرههای ادبی و طرحی برای تقسیمبندی آنها). فصلنامۀ فنون ادبی دانشگاه اصفهان. 6 (11)، 104-85.  
       
      doi: 20.1001.1.20088027.1393.6.2.9.1
    15. شمس، محمدجواد. (1376). «بابانورالدین ریشی و طریقت ریشیه در هند». نامۀ پارسی. 2(5)، 33-27.
    16. عبدالمقتدر، خان بهادر. (1942).  مرآۀ العلوم (فهرست نسخ خطی فارسی اورینتل پبلیک لائبریری بانکیپور پتنه). ج2. پتنه: صادقپور پریس.
    17. فتوحی، محمود. (1387). نظریۀ تاریخ ادبیات. تهران: سخن.
    18. کهویامی، پیر غلام حسن. (1997). تاریخ حسن. (ج 3). اسرار الاخیار. جمون و کشمیر سرینگر: دائرکتر آف لایبریریز، ریسرچ ایند پبلیکیشن.
    19. گلچین معانی، احمد. (1363). تاریخ تذکرههای فارسی. تهران: سنایی.
    20. لاهوری، غلام سرور. (1894). خزینة الاصفیاء. کانپور: منشی نول کشور.
    21. متّو، بهاءالدین. (1982). ریشی نامه. با مقدمه و تصحیح محمد اسدالله وانی و مسعود سامون. جمون و کشمیر: اکیدیمی آف آرت کلچر ایند لینگویجز.
    22. متّو، بهاءالدین. (ف1248ق). غوثیه. اسلامآباد: کتابخانۀ گنجبخش مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان. نمرۀ مسلسل 8319. [نسخۀ خطی]. بیتا.
    23. محدث دهلوی، عبدالحق. (1383). اخبار الاخیار فی اسرار الابرار. به تصحیح و توضیح علیم اشرف خان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    24. مظفری، اصغر، محمدی آسیابادی علی و امین، احمد. (1403). «مقایسۀ طبقات و تذکرهنویسی و امکان درنظرگرفتن آنها به عنوان دو گونۀ متفاوت». تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا). 16(60)، 513-489.
    25. منزوی، احمد. (1369). فهرست مشترک نسخههای خطّی فارسی پاکستان. ج11. اسلامآباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
    26. منزوی، احمد. فهرستوارۀ کتابهای فارسی، بخش منظومهها (قسمت 3-1)، تهران: دائرة المعارف بزرگ اسلامی 1394-1386ش.
    27. نقشبندی سهروردی، محمد طیب حسین. (1988). اولیائی کشمیر. لاهور: نذیر سنز پبلشرز.
    28. نوشاهی، عارف. (1390). «خزینة الاصفیاء». دانشنامۀ جهان اسلام . ج15. تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی. صص496-495.
    29. واعظ کاشفی، فخرالدین علی بن حسین. (1356). رشحات عین الحیات. با مقدمه و تصحیحات و حواشی و تعلیقات علی اصغر معینیان. تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.

     

    منابع غیرفارسی:

    1. Catalogue of the  Arabic and Persian Manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library. Patna: Khuda Bakhsh Oriental Public Library. 1977.
    2. Rafiqi, Abdul Qaiyum. (2003). Sufism in Kashmir (From the Fourteenth to the Sixteenth

     


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 03 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 21 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 01 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 03 تیر 1405