نسخه شناسی دیوان نعمت خان عالی شیرازی: تحلیل و تطبیق متنی ده نسخۀ خطّی از کتابخانه های ایران، هند، پاکستان، تاجیکستان و انگلستان

لشکری, مجید; مشهدی, محمّدامیر; عبّاسی, سکینه

doi:10.22034/crtc.2025.526914.1191

نسخه شناسی دیوان نعمت خان عالی شیرازی: تحلیل و تطبیق متنی ده نسخۀ خطّی از کتابخانه های ایران، هند، پاکستان، تاجیکستان و انگلستان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

مجید لشکری ¹

محمّدامیر مشهدی ²

سکینه عبّاسی ³

¹ دانشجوی دکترا گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

² استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

³ استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

10.22034/crtc.2025.526914.1191

چکیده

میرزا نعمت‌خان عالی شیرازی از شاعران و نویسندگان برجستۀ سبک هندی در دورۀ گورکانیان، در نیمۀ دوم قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری قمری است. با وجود جایگاه ادبی او، نبود نسخه‌ای منقَّح و مصحَّح از دیوانش موجب ناشناخته‌ماندن آثار او در مطالعات معاصر شده‌است. این مقاله با هدف نسخه‌شناسی دیوان، به معرفی و تحلیل ده نسخۀ خطّی باقی‌مانده از اشعار او پرداخته‌است. این نسخه‌ها که در کتابخانه‌هایی در هند، ایران، انگلستان، تاجیکستان و پاکستان نگهداری می‌شوند، شامل قالب‌های متنوّعی از جمله غزلیّات، قصاید، رباعیّات، هجویّات و لطائف، مادّه‌تاریخ‌ها، لغز و معمّا هستند. در این پژوهش، بررسی نسخه‌ها از حیث ویژگی‌های فیزیکی، تاریخ کتابت، میزان جامعیّت، خوانایی، صحّت نگارشی و نسبت‌ها و مقایسات میان‌نسخه‌ای انجام شده‌است. نتایج نشان‌می‌دهد نسخۀ محفوظ در کتابخانۀ خدابخش پتنا که در سال ۱۱۱۰هـ.ق. و در زمان حیات شاعر کتابت شده، به دلیل برخورداری از جامعیّت، صحّت نگارش، رسم‌الخطّ مناسب، آغاز و انجام کامل و داشتن کاتب مشخّص، معتبرترین نسخۀ موجود به‌شمارمی‌رود. با این‌حال، برخی خوانش‌های دقیق‌تر و کامل‌تر در سایر نسخه‌ها نیز دیده‌می‌شود که در ارزش‌گذاری و تحلیل نهایی نسخ مؤثّر است. این پژوهش با روشن‌کردن وضعیّت موجودِ نسخ، گامی در جهت بازیابی، معرفی و زمینۀ پژوهش‌های بعدی در حوزۀ متون مهجور شعر فارسی فراهم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

نسخه شناسی

دیوان نعمتخان عالی

نسخه های خطی

مقایسه نسخه ها

تصحیح متون

سبک هندی

موضوعات

نسخه شناسی

عنوان مقاله English

Codicology of the Dīvān of Ni‘mat Khān ‘Ālī Shīrāzī: A Textual and Comparative Analysis of Ten Manuscripts from Libraries in Iran, India, Pakistan, Tajikistan, and the United Kingdom

نویسندگان English

Majid Lashkari ¹

MohammadAmir Mashhadi ²

Sakineh Abbasi ³

¹ PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

² Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

³ Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.

چکیده English

Mirzā Niʿmat Khān ‘Ālī Shīrāzī was a prominent poet and writer of the Indian style during the Mughal period, active in the latter half of the 11th and the early decades of the 12th century AH (17th–18th century CE). Despite his literary significance, the absence of a critically edited version of his Dīvān has left his poetry largely unexplored in contemporary scholarship. This study aims to provide a codicological overview of his work by introducing and analyzing ten extant manuscripts of his poetry. These manuscripts, housed in libraries across India, Iran, the UK, Tajikistan, and Pakistan, encompass a wide range of poetic forms including ghazals, qasidas, quatrains, chronograms, satires and witticisms, riddles, and enigmata. The analysis focuses on various aspects such as physical features, dates of transcription, textual comprehensiveness, legibility, orthographic accuracy, and intertextual relationships among the manuscripts. The findings identify the manuscript preserved at the Khuda Bakhsh Library in Patna—dated 1110 AH and transcribed during the poet’s lifetime—as the most authoritative extant version, due to its completeness, orthographic precision, appropriate script, clear beginning and ending, and an identified scribe. Nevertheless, some alternative manuscripts offer more accurate or complete readings in certain cases, which are valuable for textual evaluation and comparative analysis. This research lays the groundwork for the recovery and scholarly engagement with this neglected corpus of Persian poetry.

کلیدواژه‌ها English

Codicology, Niʿmat Khān &‌lsquo

Ālī, Persian manuscripts, manuscript comparison, text restoration, Indian style

1. آرزو، سراج الدّین علیخان(1385)، مجمعالنّفایس، تصحیح: میرهاشم محدّث، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی: تهران.

2. آزادبلگرامی، میرغلامعلی(1393)، تذکرۀ سرو آزاد، تصحیح: میرهاشم محدّث، سفیر اردهال: تهران.

3. اختر هوگلی، قاضی محمّدصادقخان(1392)، تذکرۀ آفتاب عالمتاب، تصحیح: مریم برزگر، جلد دوم، سفیر اردهال: تهران.

4. ایمان، رحم علی خان(1386)، منتخباللّطائف، تصحیح و توضیح: حسین علیزاده، مهدی علیزاده، طهوری: تهران.

5. حسینی سنبهلی، میرحسیندوست (1292هـ . ق.)، تذکرۀحسینی، نسخۀچاپسنگی، نِوَلکِشور: کانپور.

6. خوشگو، بندربنداس، سفینۀخوشگو، نسخۀ خطّی، کتابخانۀ مجلس، تهران، تاریخ شمارۀ نسخه: 403، 1268هـ .ق..

7. خوش‌نظر، حکیمه(1392)، «معرفی انتقادی نسخه خطی وقایع نعمت‌خان عالیشیرازی، علّامه (نشریه پژوهش‌های ادبی و متون)، شماره ۴۲، صص. ۸۹–۱۰۴.

8. درایتی، مصطفی(1391)، فهرستگان نسخههای خطّی ایران(فنخا)، ویراستار: مجتبی درایتی، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران: تهران.

9. رستمی، عبّاس؛ صحان، احمد و مظفّریان، فرزانه(1404)، معرفی، نقد و بررسی نسخ خطی دیوان صحبت لاری، پژوهشهای نسخهشناسی و تصحیح متون، دورۀ چهارم، شماره 1، صص 71-114.

9. شفیق، لچمینرائن(1977م.)، شام غریبان، ویرایش: محمّداکبرالدّین صدیقی، انجمن ترقّی اردو: کراچی.

10. عالی شیرازی، نعمت‌خان(1894م.)، دیوان اشعار، نسخۀچاپسنگی، نِوَل کِشور: کانپور.

11. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی. تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی ایران، شماره 23346، 1215هـ.ق. .

12. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، دوشنبه، کتابخانۀ آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان، شماره 1120، 1344هـ.ق. .

13. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی. لکهنو، کتابخانه مدرسة الواعظین، شماره میکروفیلم نور 453، قرن 13هـ.ق. .

14. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، آکسفورد، کتابخانه بادلین، شماره Ouseley MS 255، قرن 12هـ.ق. .

15. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، پتنا، کتابخانه عمومی خدابخش، شماره HL No.587، 1110هـ.ق. .

16. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، پتنا، کتابخانه عمومی خدابخش، شماره HL No.588، قرن 12هـ.ق. .

17. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، تهران، کتابخانه دانشگاه تهران، شماره 1/7944، 1210هـ.ق. .

18. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره 11404، بیتا.

19. -------------------، دیوان اشعار، نسخۀخطی، دهلی، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان(گنجبخش)، شماره 9401، میکروفیلم 1237، قرن 12هـ.ق. .

20. عبدالرّشید، سرهنگ(1346)، تذکرۀ شعرای پنجاب، اقبال آکادمی پاکستان: لاهور.

21. عرفان راتهور، محمّد(1386)، «نگاهی به شعر نعمت‌خان عالیشیرازی»، دانش(مجلۀ مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان)، شماره ۷۵، صص. ۴۵–۶۰.

22. عسگری، رضا(1400)، «معرفی نعمت‌خان عالیشیرازی و سبک‌شناسی فکری و ادبی غزلیات وی با تکیه بر موتیف‌های طبّی»، ماهنامه علمی-پژوهشی بهار ادب (سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی)، دوره ۱۴، شماره ۵۶، صص. ۹۱–۱۱۲.

23. عظیم آبادی، حسینقلیخان(1391)، تذکرۀ نشتر عشق، تصحیح و تعلیقات: سیّدکمال حاجسیّدجوادی، میراث مکتوب: تهران.

24. کبیری، شیرین؛ ساکی انتظامی، سعیده؛ استادمحمدی، جواد؛ دهقانی‌پور، حمیدرضا(1402)، «تجلّی تمثیل در آموزه‌های تربیتی و اخلاقی اشعار نعمت‌خان عالیشیرازی»، تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، دوره ۱، شماره ۳، صص. ۷۹–۱۰۲.

25. گوپاموی، محمّدقدرتالله(1387)، تذکرۀ نتایجالأفکار، تصحیح: یوسف بیگباباپور، مجمع ذخائر اسلامی: قم.

26. مقبول، سیّداحمد(1342)، شرح احوال و آثار و سبک نظم و نثر نعمت‌خانعالیشیرازی، پایان‌نامۀ کارشناسیارشد، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

27. مؤمنی، فاطمه؛ سمیعی، امیر(1401)، «بررسی تحلیلی مباحث و اصطلاحات طبّ سنتی در مثنوی "منّوسلوی" نعمت‌خان عالیشیرازی»، پژوهش‌های میان‌رشته‌ای ادبیات و پزشکی سنتی، دانشگاه آزاد اسلامی، شماره ۴، صص. ۱۱۳–۱۳۶.

28. واله داغستانی، علیقلیخان(1390)، تذکرۀ ریاض الشّعرا، تصحیح، مقدّمه و فهرستها: ابوالقاسم رادفر و گیتا اشیدری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی: تهران.