پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

ضرورت تصحیح انتقادی رساله‌های فارسی جلال‌الدین دوانی بر اساس نسخه‌های نویافته

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی. دانشگاه فردوسی. مشهد. ایران
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران
چکیده
رساله‌های فارسی جلال‌الدین دوانی از جمله مهم‌ترین آثار دورۀ تیموری به شمار می‌روند که بر ادب حکمی و عرفانی پس از خود بسیار تأثیرگذار بوده‌اند؛ بنابراین وجود متنی مستند، منقح و کامل از آنها بسیار حایز اهمیت است. اگرچه غالب رساله‌های فارسی دوانی دست کم یک بار در ایران به چاپ رسیده‌اند، نارسایی‌هایی روش‌شناختی در تصحیحات ارائه شده وجود دارد. این نارسایی‌ها بیشتر از رهگذر بی‌توجهی به مرحلۀ نسخه‌شناسی علمی به این تصحیحات راه یافته است. برای انجام تصحیح علمی، ضروری است که مصحح علاوه بر رعایت ضوابط «تصحیح متن» و «تحقیق در اثر»، به نسخه‌شناسی تاریخی و تطبیقی متنی که در صدد تصحیح آن است، اقدام کند. در صورتی که مصحح ابتدا بر اساس نسخه‌شناسی تاریخی، قدیم‌ترین دست‌نویس اثر را به دست آورد و بر پایۀ نسخه‌شناسی تطبیقی، صحیح‌ترین و کامل‌ترین دست‌نویس‌های متن را شناسایی کند، می‌توان نسخه‌شناسی او را علمی دانست. گذری بر رساله‌های فارسی چاپی دوانی نشان می‌دهد که همگی فاقد نسخه‌شناسی تاریخی و نسخه‌شناسی تطبیقی کامل هستند و غالباً بر اساس نسخه‌های کم‌اعتبار به روش اجتهادی یا التقاطی به انجام رسیده‌اند و این امر موجب خدشه به مراحل بعدی تصحیح شده است. در واقع انتخاب دست‌نویس‌های متأخر (یا بی‌تاریخ) و ناصحیح و ناقص، انواع اشکال و ناتمامی در فرایند تصحیح رساله‌ها به همراه داشته است. از این رو نویسنده در این مقاله کوشیده است تا ضمن معرفی کهن‌ترین نسخه‌های رساله‌های فارسی چاپی دوانی، با تبیین نارسایی‌های روش‌شناختی و کاستی‌های نسخه‌شناختی موجود در آن رساله‌ها، ضرورت تصحیح انتقادی آنها را گوشزد کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The necessity of the critical correction of Jalaloddin Davani's Persian treatises based on the new manuscripts

نویسندگان English

valiollah sharaf 1
salman saket 2
1 Ph.D. Candidate of Mystical Literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran
چکیده English

Jalaloddin Davani's Persian treatises, which have influenced the mystical literature after him, are among the most important works of the Timurid period. Therefore having documentary, revised and complete print of them is essential. So far, most of Davani's treatises have been published at least once in Iran, but there are methodological defects in the corrections provided. Defects in the printed texts are mainly due to neglecting the stage of scientific codicology. To perform scientific text correction, it is necessary that the editor, in addition to following the criteria of "editing the text" and "researching the work", conducts historical and comparative codicology of the text. If the editor obtains the oldest manuscript of a work based on historical codicology and then identifies the most correct and complete manuscripts of the text based on comparative codicology, his codicology can be considered scientific. A review of the Davani's printed Persian treatises shows that all of them lack historical codicology and without complete comparative codicology and are often based on low-quality versions, so that following stages of their text correction have been defected. In fact, the selection of subsequent (or undated) and incorrect and incomplete copies has led to various problems and imperfections in the procedure editing of treatises. So the author of this article points out the necessity of the critical correction of printed treatises by explaining methodological defects and codicological shortcomings of them, in addition to introducing Davani's new contemporary manuscripts.

کلیدواژه‌ها English

Necessity of Correction
Jalaloddin Davani
Author's Contemporary Manuscripts
Historical Codicology
Comparative Codicology

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest 

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • قرآن کریم

    • اسماعیلی، امیر و حسین کریم‌آبادی. کلمات جلال‌الدین دوانی: شرح استاد غلام‌حسین ابراهیمی دینانی بر رساله‌های الزورا و تهلیلیۀ جلال‌الدین دوانی. تهران: نور سخن. (۱۳۹۸ش).
    • حافظیان، ابوالفضل. فهرست نسخه‌های خطی کتاب‌خان‍ﮥ آیة ­الله حججی (نجف آباد). قم: مجمع ذخایر اسلامی. (1386ش/ 1429ق).
    • حایری، عبدالحسین فهرست کتاب‌خانۀ مجلس شورای ملی. ج۱۰ (بخش۲). تهران: کتاب‌خانۀ مجلس شورای ملی. (۱۳۴۷ش).
    • حسینی اشکوری، سیداحمد. فهرست نسخه‌های خطی کتاب‌خان‍ﮥ عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی (ایران، قم). ج21. زیر نظر سیدمحمود مرعشی. قم: کتاب‌خان‍ﮥ آیة‌ الله مرعشی نجفی. (1372ش).
    • دانش‌پژوه، محمدتقی. فهرست کتاب‌خان‍ﮥ اهدایی آقای سیدمحمد مشکات به کتاب‌خان‍ﮥ دانشگاه تهران. ج3 (بخش یکم): کتاب‌های فلسفی، عرفانی و کلامی. تهران: دانشگاه تهران.  (1332ش).
    • ــــــــــــــــــــــــ، فهرست نسخه­های خطی کتاب‌خانۀ دانشکدۀ ادبیات (مجموعۀ وقفی جناب آقای علی­اصغر حکمت). [ج2]. ضمیمۀ مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. س10. (1341ش).
    • دانش‌پژوه، محمدتقی و ایرج افشار (زیر نظر). نشری‍ﮥ کتاب‌خان‍ﮥ مرکزی دانشگاه تهران دربارۀ نسخه‌های خطی. ج5. تهران: دانشگاه تهران. (1346ش).
    • درایتی، مصطفی (به کوشش). فهرستگان نسخه­های خطی ایران: فنخا. ج۱-۳۵. ویرایش مجتبی درایتی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران. (1391-۱۳۹۴).
    • درسعادت. حمیدیه‌ کتبخان‍ه سنده محفوظ کتب موجوده نک دفتریدر. استانبول. (1300ق).
    • دهباشی، مهدی. شرح رباعیات فلسفی و عرفانی علامه دوانی. تهران: هرمس. (1387ش).
    • دوانی، جلال‌الدین محمد. «شرح غزل [!] حافظ: دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند». تهران: مجلس. ش 3/ 1207. صص71-107 (نسخۀ خطی مورخ 1066ق).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک بیت حافظ». تهران: مجلس. ش 2/ 1280. صص52-95 (نسخۀ خطی مورخ ۱۰۸۱ق)
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل خواجه حافظ (1)». ارمغان. س21. ش7. ص365-368. چ۱. [بخش اول]. (۱۳۱۹ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل خواجه حافظ (2)». ارمغان. س21. ش8-9. ص433-444. چ۱. [بخش دوم]. (1319ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل خواجه حافظ (3)». ارمغان. س21. ش10. ص537-546. چ۱. [بخش سوم]. (۱۳۱۹ش).
    • ـــــــــــــــ، «عرض سپاه اوزون حسن». به کوشش ایرج افشار. دانشکدﮤ ادبیات [و علوم انسانی دانشگاه تهران]. س3. ش3. ص26-66. (1335ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل خواجه حافظ (1)». ارمغان. س27. ش 5-6. ص279-288. چ۲. [بخش اول]. (1337ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل خواجه حافظ (2)». ارمغان. س27. ش7. ص323-328. چ۲. [بخش دوم]. (1337ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل خواجه حافظ (3)». ارمغان. س27. ش8. ص365- 370. چ۲. [بخش سوم]. (1337ش).
    • ـــــــــــــــ، «رسال‍ﮥ تهلیلیه در تفسیر لا اله الا الله». مقدمه و تصحیح اسماعیل واعظ جوادی. توحید: تحقیق در مبدأ آفرینش. س2. ش2. ص4-32. (1342ش).
    • ـــــــــــــــ، «گزارشی از شرح یک بیت از گلشن راز». [تصحیح اسماعیل واعظ جوادی]. توحید: تحقیق در مبدأ آفرینش. س3. ش9. 17-25. (1342ش).
    • ـــــــــــــــ، «رسال‍ﮥ صیحه و صدا». تصحیح اسماعیل واعظ جوادی. توحید: تحقیق در مبدأ آفرینش. س3. ش12. ص12-23. (13۴2ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح رباعیات». تصحیح اسماعیل واعظ جوادی. توحید: تحقیق در مبدأ آفرینش. س۳. ش2. ص8 و 25-30. (۱۳۴۳ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک غزل از حافظ». تصحیح و تحشی‍ﮥ اسماعیل واعظ جوادی. توحید: تحقیق در مبدأ آفرینش. [س3 ]. ش8. ص4-32. (1343ش).
    • ـــــــــــــــ، «دیوان مظالم». تصحیح حسین مدرسی طباطبایی. فرهنگ ایران­زمین. ج27. گردآورنده و نشر دهنده: ایرج افشار. بی­جا: فراز. ص98-118. (۱۳۶۶ش).
    • ـــــــــــــــ، «تهلیلیه». [تصحیح] سیداحمد تویسرکانی. مجموعۀ ‌رسایل خطی فارسی. دفتر دوم. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی. (1368ش).
    • ـــــــــــــــ، شرح رباعیات فلسفی و عرفانی (موسوم به شرح الرباعیات). تصحیح، شرح، نقد و تحلیل از مهدی دهباشی. اصفهان: مسعود. (1368ش).
    • ـــــــــــــــ، «رسال‍ﮥ صیحه و صدا». به اهتمام محمدرضا اظهری. مشکات. س؟ ش29. ص137-147. (13۶9ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح شعر خواجه حافظ». در شبستان عرفان. با مقدمه، تصحیح و تعلیقات نجیب مایل هروی. تهران: گفتار. ص225-249. چ۱. (1369ش).
    • ـــــــــــــــ، «قلم صنع: شرح بیت پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت...». نقد نیازی. به کوشش حسین معلم. تهران: امیرکبیر. ص۲۶۷-۲۷۴. (1373ش).
    • ـــــــــــــــ، «نقدنیازی: شرح غزل در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی...». نقد نیازی. به کوشش حسین معلم. تهران: امیرکبیر. ص۱۷۱-۲۰۰. (1373ش).
    • ـــــــــــــــ، «گلبن کمال: شرح بیت دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند...». نقد نیازی. به کوشش حسین معلم. تهران: امیرکبیر. ص۴۱-۷۷. (1373ش).
    • ـــــــــــــــ، «بر کرانۀ ادب و هنر (قسمت دوم: نگاهی به شرح غزلی از حافظ)». به اهتمام علی دوانی. میراث جاویدان. س2. ش۸. ص1۱۹- 127. (1373ش).
    • ـــــــــــــــ، تهلیلیه: شرح لا اله الا الله. تصحیح و شرح فرشته فریدونی فروزنده. بی‌جا: کیهان. [1373ش].
    • ـــــــــــــــ، «شرح شعر خواجه حافظ». در شبستان عرفان. با مقدمه، تصحیح و تعلیقات نجیب مایل هروی. تهران: قطره. ص225-249. چ۲. (1384ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح بیتی از گلشن راز جلال‌الدین محقق دوانی».[تصحیح] سحر کاوندی و محسن جاهد. آین‍ﮥ میراث. دورﮤ جدید. س5. ش4 (پیاپی39). ص53-62. (1386ش).
    • ـــــــــــــــ، «تصحیح شرح بیتی از گلشن راز». تصحیح محسن جاهد و سحر کاوندی. خردنام‍ﮥ صدرا. س؟ ش47. ص81-90. (1386ش).
    • ـــــــــــــــ، تصحیح انتقادی رسالۀ عرض (همراه با شرح لغات علامه جلال‌الدین دوانی و اصطلاحات). تصحیح محمود ریحانی. اصفهان: تحقیقات نظری. (۱۳۸۷ش).
    • ـــــــــــــــ، «اتقان صنع: شرح بیتی از حافظ شیرازی». [با مقدمه و تصحیح] محسن جاهد و سحر کاوندی. آین‍ﮥ میراث. دورﮤ جدید. س7. ش1 (پیاپی44). ص326-339. (1388ش).
    • ـــــــــــــــ، «شرح رباعیات». به کوشش ظهورالدین احمد. تحقیق. [س12]. ش1-4. ص89-116. (1390ق).
    • ـــــــــــــــ، «العرض». ktp.isam.org.tr (۲۰۲۳م).
    • ـــــــــــــــ، «صیحه و صدا». opac.nlai.ir (۲۰۲۳م).
    • ـــــــــــــــ، «شرح یک بیت حافظ شیرازی». yazmalar.gov.tr (۲۰۲۳م).
    • روشن، محمد و دیگران. فهرست نسخه‌های خطی کتاب‌خانه‌های رشت و همدان (کتاب‌خان‍ﮥ جمعیت نشر فرهنگ رشت، کتاب‌خان‍ﮥ غرب مدرس‍ﮥ آخوند همدان و چند مجموع‍ﮥ خصوصی همدان). زیر نظر ایرج افشار و محمدتقی دانش­پژوه. تهران: فرهنگ ایران‌زمین. (1353ش).
    • ریحانی، محمود. «بازخوانی، تصحیح و مقابلۀ نسخۀ خطی رسالۀ عرض علامه جلال‌الدین دوانی». دانشگاه پیام نور اصفهان: دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. (۱۳۸۶ش).
    • سبحانی، توفیق هاشم­پور . فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتاب‌خان‍‍ﮥ مغنیسا. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. (1366ش).
    • شافعی، محمد بن‌ادریس. دیوان الامام الشافعی المسمی الجوهر النفیس فی شعر الامام محمد بن‌ادریس. اعداد و تعلیق و تقدیم محمدابراهیم سلیم. قاهره: مکتبة ابن‌سینا (بی‌تا)
    • شرف، ولی الله و سیدجواد مرتضایی. «نقد و بررسی نسخه‌شناختی آثار جلال‌الدین دوانی دربارۀ شعر حافظ». گزارش میراث. دورۀ دوم. سال ۷. ش۵و۶ (پیاپی ۶۲و۶۳). ص۷۶-۸۱. (۱۳۹۲ش).
    • قونوی، صدرالدین محمد بن‌اسحاق. رسالة النصوص. تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی. قم: آیت اشراق. (۱۳۹۰).
    • نیساری، سلیم. دفتر دگرسانی­ها در غزل­های حافظ (برگرفته از پنجاه نسخه خطی سده نهم). ج1. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. (1385ش).
    • ناجی اصفهانی، حامد و حسین نجفی. «تأملی در انتساب رسالۀ نور الهدایه به جلال‌الدین دوانی (مطالعه‌ای متن‌محور بر بنیاد نظریۀ حدوث دهری و آثار میرداماد). آینۀ میراث. ش۶۵. ص۱۲۳-۱۴۳. (۱۳۹۸ش).
    • Blaskovics, Jozef. Arabische, Türkische und Persische Handschriften der Universitätsbibliothek in Bratislava. Bratislava: Bratislava Universitatsbibliothek. (1961).
    • Blochet, E. Catalouge des Manuscrits Persans de la Bibliotheque National. Vol1: Nos 1-720. Paris: Imprimerie Nationale. (1905).
    • Palmer, Edward Henry. A Descriptive Catalogue of the Arabic, Persian and Turkish Manuscripts in the Library of Trinity College Cambridge. Cambridge: Deighton, Bell & Co. (1870).

  • تاریخ دریافت 07 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 28 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 12 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1403