پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

کانون‌های کتابت نسخ طبی در دوره قاجار بر اساس نسخ دست نویس موجود در کتابخانه های ایران (با تکیه بر فهرستگان فنخا)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار و مشاور رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. تهران. ایران
2 کارشناسی ارشد اصول شناسی و نسخه مرمت نسخه های خطی و آرایی نسخه دانشگاه شهید بهشتی و بنیاد ایرانشناسی، تهران، ایران
چکیده
یکی از ادوار پر اهمیت در علم پزشکی ایران ،عصر قاجار است. تلاقی دو طب سنتی و قدیمی ایران و طب نوین در این دوره موجب آن شده است که پزشکی عصر قاجار و در پی آن نسخ خطی طبی در این دوره بیش از پیش اهمّیت یابد. نسخ خطی همواره یکی از ابزار های مهم در شناخت تاریخ علوم و دانش های کهن بوده است. در این مقاله تلاش بر آن است که این نسخ از نظر پراکندگی شهرها و کانون های کتابت و همچنین تنوع زبانی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرند.
روش‌شناسی: این تحقیق، به شیوه کتابخانه‌ای و با روش تحقیق توصیفی_ تحلیلی انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش نسخه‌های طبی عصر قاجار موجود در فهرستگان نسخ خطی کتابخانه‌های ایران (فنخا) با فراوانی ۳۱۳۶ نسخه طبی این دوره است. ابزار گردآوری داده‌ها‌، سیاهه وارسی است؛ و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز با کمک جداول و نمودارهای آماری انجام‌گرفته است.
یافته‌ها و نتایج: درمیان نسخه‌های خطی مورد تحقیق، تعداد ۱۱۳۵ نسخه خطی با عنوان غیرتکراری یافت شد که ۲۶۵ مورد از این نسخه‌ها تألیفات عصر قاجار بوده و مابقی آن، استنساخ های متعدد از این نسخه ها است. در خصوص شهرها ی کتابت نسخ خطی، شهرهای تهران و اصفهان و شیراز از فعال‌ترین شهرها در زمینه کتابت نسخه‌های خطی طبی در این دوره بوده اند. در میان کانون‌های کتابت، در محدوده نسخ مورد تحقیق ، مدارس در جایگاه اول است. کتابخانه‌ها نیز با فاصله معناداری از مدارس، رتبه دوم را دارد و بقیه مراکز در جایگاه‌های بعدی قرار دارند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Studying the centers of writing medical manuscripts in the Qajar period Available in Iranian libraries (based on Fankha: Union Catalogue)

نویسندگان English

Habibollah Azimi 1
Mahdiyeh Mohammadi Barchani 2
1 Associate professor and Adviser to the chief , National Library and Archives of Iran, Tehran, Iran (Corresponding author)
2 M.A. in Principles of Bibliography and Restoration and Arrays of Manuscripts from Shahid Beheshti University and Iranology, Tehran,. Iran.
چکیده English

Purpose: The Qajar period is one of the most important historical periods in the history of medicine in Iran. The purpose of this research is to identify and examine the manuscripts of this era in terms of cities and writing centers and their linguistic diversity.
Methodology: This research was done in a library manner and with a descriptive-analytical research method. The statistical population of this research is the medical prescriptions of the Qajar era available in Union Catalouge of Iran Manuscripts with a frequency of 3136 medical Manuscripts of this period. The data collection tool is a checklist; And data analysis has been done with the help of statistical tables and graphs.
Findings and results: Among the researched manuscripts, 1135 manuscripts with non-repetitive titles were found, 265 of these manuscripts were written by the Qajar era, and the rest are numerous copies of these manuscripts.
Regarding the cities of writing manuscripts, the cities of Tehran (28.5%), Isfahan (8.3%) and Shiraz (6.4%) are among the most active cities in the field of writing medical manuscripts in this period.
The findings of the research show that most of these copies were compiled and copied in the large and modern school of Dar al-Fonun, with the aim of teaching and meeting the educational needs of these scientific centers. Libraries were also with 4 cases, houses with 3 cases, mosques with 2 cases, and finally, the telegraph house, Dar al-Saltaneh and the castle were in the next positions with 1 case each.

کلیدواژه‌ها English

Medical prescription centers
Linguistic diversity of medical manuscripts
Medical manuscripts of the Qajar period
Medical manuscripts
Manuscripts of Iranian libraries

عدم تعارض منافع

نویسندگانی که نام‌هایشان ذکر شده است تأیید می‌کنند که هیچ وابستگی یا مشارکتی با هیچ سازمان یا نهادی که منافع مالی (مانند حق‌الزحمه؛ کمک‌های آموزشی؛ شرکت در سخنرانی‌ها؛ عضویت، استخدام، مشاوره، مالکیت سهام یا سایر منافع مالی؛ و شهادت کارشناسی یا ترتیبات مجوز اختراعات) یا منافع غیرمالی (مانند روابط شخصی یا حرفه‌ای، وابستگی‌ها، دانش یا باورها) در موضوع یا مواد مورد بحث در این دست‌نوشته ندارند.

Conflict of Interest 

The named authors confirm that they have no affiliations or involvement with any organization or entity with financial interests (such as fees; educational grants; participation in lectures; membership, employment, consulting, stock ownership, or other financial interests; expert testimony or patent licensing arrangements) or non-financial interests (such as personal or professional relationships, affiliations, knowledge, or beliefs) in the subject matter or materials discussed in this manuscript.

  • حریری، نجلا؛ وفایی، فاطمه (۱۳۹۴)، سهم دانشمندان ایرانی در تألیف نسخ خطی عربی طب اسلامی، نشریه طب سنتی اسلام و ایران، سال ششم، شماره ۴، صفحه ۲۸۵-279
  • حسن‌زاده، پروانه؛ زرگری نژاد، غلامحسین؛ شعبانی صمغ آبادی، رضا ( 1398) دارالترجمه همایونی نخستین اقدام وزارت انطباعات در باب ترجمه، نشریه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال شانزدهم، بهار 1399، شماره 58، صفحات 57-80
  • حسین زاده، سید احمد، (۱۳۹۲)، فهرستواره مشترک نسخه‌های خطی پزشکی و علوم وابسته در کتابخانه‌های ایران، مجله کتاب ماه کلیات، شماره ۱۸۸، صفحه ۶۰-54
  • خدا رضایی، افسانه؛ محمودی، سید عبدالله؛ متولی، عبدالله؛ فرازی، علی‌اصغر (۱۳۹۸) بررسی وضعیت بهداشتی و پزشکی دوره قاجار از دیدگاه سفرنامه نویسان، مجله تاریخ پزشکی، شماره ۳۹، صفحه ۳۰-16
  • خسروبیگی، هوشنگ؛ خالدفیضی، محمد. (1391) ترجمه در دوره قاجار (از 1210 ق. تا پایان دوره مظفری) نشریه ادب فارسی (دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران)، دوره 2، شماره 2، صفحات 125- 146
  • زندیه، حسن؛ احمدی رهبریان، حسین؛ خان احمدی، محمد (۱۳۹۶)، بررسی جایگاه علم طب و طبابت در دوره ناصری، مجله پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، سال ششم، شماره ۱، صفحه ۳۸-25
  • طولی، فاروق؛ پورمحمدی امشلی، نصرالله؛ دلریش، بشری (۱۳۹۸)، واکاوی برتری جایگاه علمی پزشکی مدرن بر پزشکی سنتی در عصر قاجار، مجله فقه و تاریخ تمدن، شماره ۶۲، صفحه ۱۱۵-95
  • گنج بخش زمانی، محسن (۱۳۸۹)، تحولات بهداشتی در اواخر دوره قاجاریه (به روایت اسناد)، مجله تاریخ پزشکی، شماره ۲، صفحه ۱۷۱-145
  • میر غفوری، عفت (۱۳۹۴) سیر تدوین و استنساخ نسخ خطی گیاهان دارویی در ایران با استناد به نسخ خطی طب سنتی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران

  • تاریخ دریافت 16 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش 09 آبان 1402
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1403