پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه یا مسیّب‌نامه؟ (پاسخ به ابهام عنوانی چندگانه از یک روایت ابوطاهر طرسوسی با رویکرد نسخه‌شناختی)

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی. ایران.
چکیده
مسیّب خُزاعی شخصیّت‌ محوری تحریرهای بزرگ و کوچک مسیّب‌نامه بوده و نخستین منتقم، پهلوان برجسته و امیر لشکر خون‌خواه قلمداد می‌شود و محمّد بن‌حنفیّه نیز منصب رهبری نهضت محبّان علیه بنی‌امیّه را بر عهده دارد. تاکنون در میان آثار ابوطاهر طرسوسی (سدۀ ششم ه.ق.)،مسیّب‌نامه تنها متن داستانی شناخته‌شده‌ای است که دو شخصیّت یادشده در آن توأمان حضور دارند و در پی تحقّق داعیّۀ منتقمان مبنی بر آزادسازی اهل بیت از بند یزید، بازگرداندن رئوس شهدا و مجازات قتلۀ کربلا به درجۀ شهادت نائل می‌شوند. با این حال، ضعف مطالعات نسخه‌شناختی، سبب شده تا برخی پژوهشگران بدون بررسی نُسخ خطّی و به صرف مشاهدۀ برخی عناوین مثل: داستان / قصّه / سِیَر / جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه و نظایر آن در فهارس نسخ خطّی، اغلب قائل به وجود حماسۀ مستقلّی در ارتباط با قیام خون‌خواهان حسینی با عنوان «جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه» شوند، بدون آن‌که گواهی در اثبات صحّت این ادّعا و انتساب آن به طرسوسی به دست داده شده باشد. برآیندهای پژوهش حاضر پس از معرّفی و بررسی چند دست‌نویس مهم از جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه و مختارنامه، حکایت از آن دارد که در پیوند با موضوع خون‌خواهی قتلۀ کربلا، نه‌تنها روایت مستقلّی با عنوان جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه وجود ندارد، بلکه دست‌نوشته‌های موسوم به همین عنوان در فهارس نسخ خطّی نیز ، تحریر بزرگ روایت مسیّب‌نامه به شمار می‌روند و کارشناس کتابخانه به دلیل عدم شناخت مسیّب‌نامه و تحت تأثیر برجستگی اعلام اسلامی ناچار از نامگذاری نسخ مذکور با عناوین چندگانۀ متشابه شده که از میان آن‌ها جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه برجستگی بیشتری دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Jang Nāmeh ye Muhammad ibn al-Hanafiyya or Museyyeb-Nāmeh? (A response to the ambiguity of a multiple title of a narration by Abu Taher Tarsusi with a codicology approach)

نویسنده English

Milad Jafarpoor
Assistant Professor of the Department of Persian Language and Literature. Faculty of Literature and Humanities. Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Razavi Khorasan. Iran.
چکیده English

Museyyeb Khozāi is the central character of the great and small manuscripts of Museyyeb-Nāmeh and is considered as the first avenger, an outstanding warrior and the commander of the bloodthirsty army, and Muhammad ibn al-Hanafiyya is also in charge of the leadership of the Shi'ism movement against the Umayyad dynasty, and A few more celebrities such as: Imām Zain al-Ābedin, Mukhtār Thaqfi And Ibrahim Ashtar are with them. So far, among the works of Abu Tāhir Tarsusi, Museyyeb-Nāmeh is the only known fictional text in which the two mentioned characters are present as twins, and they are martyred following the fulfillment of the revengers' claim of freeing the family of Imam Hussein from Yazid prison, returning the heads of the martyrs and punishing the criminals of Karbala. However, the lack of manuscript studies has caused some researchers to, without examining the manuscripts and only because of the observation of some titles such as: Jang Nāmeh ye Muhammad ibn al-Hanafiyya and similar ones in the manuscript indexes, without a certificate proving the validity of this claim and its attribution to Tarsusi. After introducing and examining several important manuscripts of Jang Nāmeh ye Muhammad ibn al-Hanafiyya and Mokhtār-nāmeh, the results indicate that, in connection with the topic of revenge against the criminals of Karbala, not only there is no independent narrative with the title of Jang Nāmeh ye Muhammad ibn al-Hanafiyya, but there are also manuscripts with the same titles in the catalogues is also considered as the great writing of Museyyeb-Nāmeh.

کلیدواژه‌ها English

Abu Tāhir Tarsusi
Museyyeb-Nāmeh
Jang Nāmeh ye Muhammad ibn al-Hanafiyya
Similar titles
authenticity of manuscripts
  • آیدنلو، سجّاد، «ابوطاهر طرسوسی / طرطوسی شاهنامه را به نثر درنیاورده است (توضیح یک اشتباه در فهرست نسخ خطّی)»، در حضرت سیمرغ (بیست‌وپنج مقاله و یادداشت دربارۀ شاهنامه و ادب حماسی ایران)، تهران، دکتر محمود افشار، چ 2، صص 23-32، 1396،
  • امام‌نامه (منظوم)، دست‌نویس کتابخانۀ دانشگاه پنجاب لاهور، به شمارۀ (7805/60 - H)، تاریخ کتابت: سدۀ 13ق؟، تعداد اوراق: 368 ص.
  • باقی‌محمّد بن مولانا یوسف، اسکندرنامه، تصحیح حسین اسماعیلی، چ 1، 2 ج، تهران، معین، 1392.
  • جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه و اشعار، دست‌نویس کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، به شمارۀ (20675).
  • جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه، دست‌نویس کتابخانۀ عمومی پنجاب لاهور، به شمارۀ (9241).
  • داستان غزوات پیامبر (منثور)، دست‌نویس کتابخانۀ گنج‌بخش اسلام‌آباد، به شمارۀ (2/1990)، تاریخ کتابت: 1267ق، تعداد اوراق: 169 ص.
  • ذوالفقاری، حسن و بهادر باقری، افسانه‌های پهلوانی ایران، ج 2، چ 1، تهران، خاموش، 1399.
  • طرطوسی، ابوطاهر، ابومسلم‌نامه، تصحیح حسین اسماعیلی، 4 ج، چ 1، تهران، معین، قطره و انجمن ایران‌شناسی فرانسه، 1380.
  • عبّاسی، منظور احسن، ت‍ف‍ص‍ی‍ل‍ی‌ ف‍ه‍رس‍ت‌ م‍خ‍طوطات‌ ف‍ارس‍ی‍ه‌: پ‍ن‍ج‍اب‌ پ‍ب‍ل‍ک‌ لائ‍ب‍ری‍ری‌ لاه‍ور، لاهور، مطبعه دی‌ آئیدل پرنتینگ ورکس، 1963.
  • فرج‌اللّهی، رحیم، «تحلیل ساختار و محتوای قصّه‌های منظوم حماسی شیعی»، رسالۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان، استاد راهنما: غلامحسین شریفی ولدانی، 1398.
  • ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، «پژوهشی در قدمت و اصالت جنگنامه‌های محمد حنفیه»، فصلنامۀ شعرپژوهی بوستان ادب دانشگاه شیراز، س 12، ش 3، صص 159 – 186، 1399.
  • قصّۀ محمّد حنفیّه، نسخۀ خطّی به شمارۀ (30400)، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران، بی‌تا.
  • مجموعه‌ حکایات، نسخۀ خطّی به شمارۀ (87146)، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ کتابت: 1238ق.
  • منزوی، احمد، فهرست مشترک نسخه‌های خطّی فارسی پاکستان، ج 6، چ 1، لاهور، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1365.
  • منزوی، احمد، فهرست مشترک نسخه‌های خطّی فارسی پاکستان، ج 4، چ 1، لاهور، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1364.
  • طرسوسی، ابوطاهر، حماسۀ قران حبشی، تصحیح میلاد جعفرپور، 2 ج، چ 1، تهران، شرکت انتشارات علمی‌وفرهنگی، 1395.
  • ــــــــــــــــــــــــ، قهرمان‌نامه، تصحیح عبّاس پارساطلب، چ 1، تهران، خاموش، 1398.
  • ــــــــــــــــــــــــ، نسخۀ خطّی مختارنامه به شمارۀ (340)، کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیّات دانشگاه فردوسی مشهد، تاریخ کتابت: 1252 ق.
  • گروه ادبیّات، «ابوطاهر طرسوسی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج 5، چ 2، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، صص 646-647، 1378.
  • وارس بخاری، محمّدبقای و ابوطاهر طرسوسی، مسیّب‌نامه، تصحیح میلاد جعفرپور، 3 ج، چ 1، تهران، دکتر محمود افشار و سخن، 1398.
  • Massé, Henri, «ABŪ TĀHIR TARSŪSĪ», The encyclopedia of Islam, edited by H.A. R. Gibb, J. H. Kramers, & others, Vol 1, 1st Ed,  Leiden, Brill, 1986.

  • تاریخ دریافت 12 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 20 خرداد 1402
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1402