پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

پژوهشهای نسخه شناسی و تصحیح متون (مجله علمی بین المللی)

ضرورت تصحیح تاریخ گیتی گشا و معرفی دست‌نویس‌های اثر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری پژوهشکده زبان و ادبیات. پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی. تهران. ایران.
2 دانشیار پژوهشکده زبان و ادبیات. پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی. تهران. ایران.
چکیده
یکی از مهمترین منابع پژوهش در تاریخ زندیه، کتاب تاریخ گیتی‌گشا اثر میرزا سید محمد صادق موسوی اصفهانی متخلص به نامی (درگذشت 1204 ق)، شاعر خوش‌ذوق و نویسندۀ توانای این دوره می‌باشد. این اثر دارای دو ذیل است که پس از درگذشت نویسنده توسط شاگردش میرزا عبدالکریم بن علیرضا شریف شیرازی و پس از او محمدرضا شیرازی تکمیل گردیده است. روی‌هم‌رفته این اثر با احوال و اوصاف کریم خان زند آغاز و تا پایان کار لطفعلی خان زند (1209ق) را روایت می‌نماید. نخستین بار در سال 1317ش سعید نفیسی تنها با بهره‌گیری از یک نسخه خطی متاخر و به اذعان خویش پرغلط و مخدوش گیتی‌گشا را بدون گزارش‌ اختلاف نسخ و با بازآفرینی قریب به 25 صفحه از دست‌نویس اصلی، تصحیح نموده است. با بررسی‌های صورت گرفته و با مراجعه به فهارس این مسئله روشن می‌شود که از این اثر قریب به 37 دست‌نویس در کتابخانه‌های ایران و جهان موجود می‌باشد و بسا دست‌نویس‌هایی که بسیار به تاریخ تألیف گیتی‌گشا نزدیک بوده و مصحح از آن‌ها بهره‌ نبرده است. بنابراین با دستیاب شدن این دست‌نویس‌ها این ضرورت احساس می‌شود که این اثر بااهمیت و ارزشمند مجدد مورد تصحیح و مداقه قرار گیرد تا اثری منقح با تعلیقات از آن ارائه گردد. در این جستار ضمن اشاره به کاستی‌های تصحیح سعید نفیسی به معرفی دست‌نوشت‌های موجود از این اثر می‌پردازیم.
کلیدواژگان: تاریخ گیتی‌گشا، محمدصادق نامی اصفهانی، زندیه، عبدالکریم شیرازی، محمدرضا شیرازی.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The necessity of correcting the date of Gitti Gosha and introducing the manuscripts of the work

نویسندگان English

reza sadeghi 1
alireza shabanlu 2
1 PhD student of Faculty of Language and Literature. Institute of Cultural Studies and Human Sciences. Tehran. Iran.
2 Associate Professor of Faculty of Language and Literature. Institute of Cultural Studies and Human Sciences. Tehran. Iran.
چکیده English

Abstract
One of the most important sources of research in the history of Zandiyeh is the book Tarikh Giti-gosha by Mirza Seyyed Mohammad Sadegh Mousavi Isfahani, nicknamed, a tasteful poet and a talented writer of this period. This work has two parts which were completed after the death of the author by his student Mirza Abdul Karim bin Alireza Sharif Shirazi and after him Mohammad Reza Shirazi. Taken together, this work narrates the life and characteristics of Karim Khan Zand from the beginning to the end of the work of Lotf Ali Khan Zand (1209 AH). For the first time in 1317 A.H., Saeed Nafisi corrected the erroneous and distorted Gitigosha by using only a late manuscript and by his own admission, without reporting any copy differences and by recreating nearly 25 pages of the original manuscript. . With the investigations done and by referring to the indexes, it becomes clear that there are about 37 manuscripts of this work in the libraries of Iran and the world, and probably the manuscripts which are very close to the date of Gitigosha's authorship and the proofreader did not use them. Therefore, with the availability of these manuscripts, it is felt necessary that this important and valuable work be corrected and refined again to present a revised work with comments from it. In this essay, while pointing out the shortcomings of Saeed Nafisi's correction, we introduce the existing manuscripts of this work.

کلیدواژه‌ها English

Tarikh Gitigosha
Mohammad Sadegh Nami Isfahani
Zandiyeh
Abdul Karim Shirazi
Mohammad Reza Shirazi
  • اعتصامی، یوسف (1311). فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی، جلد دوم، تهران: مطبعه مجلس.
  • بهار، محمدتقی (1390). سبک‌شناسی یا تاریخ تطوّر نثر فارسی، مجلد سوم، چاپ چهارم، تهران: زوّار.
  • حسینی اشکوری، سید احمد (1384). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ موسسۀ آیت الله العظمی بروجردی-قم، مجلد اول، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
  • خاتمی، احمد (1380). تاریخ ادبیات ایران در دورۀ بازگشت ادبی، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: پایا.
  • دانش‌پژوه، محمد تقی(1357). فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، مجلد شانزدهم، تهران: دانشگاه تهران.
  • درایتی، مصطفی (1389)، فهرستوارۀ دستنوشت‌های ایران (دنا)، مجلد اول و دوم، تهران:  کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • ---------- (1390) فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، مجلد اول و ششم، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
  • ر. پری، جان (1368)، کریم خان زند؛ تاریخ ایران بین سال‌های 1747-1779م، ترجمه علی‌محمد ساکی، تهران: نشرنو.
  • شعبانی، رضا (1383)، تاریخ تحولات سیاسی-اجتماعی ایران در دوره‌های افشاریه و زندیه، تهران: سمت.
  • --------- (1385)، کریم خان زند، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
  • شهاوری شیرازی، عبدالکریم بن علی‌رضا (1267ق)، تاریخ زندیه، تصحیح ارنست بِیر، لیدن: بریل.
  • طهرانی، آقا بزرگ (1335)، الذریعه الی تصانیف الشیعه، الجزء العاشر، تهران: چاپخانه مجلس.
  • ----------- (1357ق)، الذریعه الی تصانیف الشیعه، الجزء الثالث، نجف الاشرف: مطبعه العزی. 
  • غفاری، ابوالحسن (1369). گُلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زرین.
  • مشار، خان بابا (1350). فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، جلد اول، تهران: چاپخانه ارژنگ.
  • منزوی، احمد  (1348)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، مجلد ششم، تهران: موسسه فرهنگی منطقه‌ئی.
  • --------- (1382)، فهرستوارۀ کتاب‌های فارسی، مجلد دوم، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
  • مهدوی، مصلح الدین (1386)، اعلام اصفهان، مجلد دوم، اصفهان:  سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، مرکز اصفهان شناسی و خانه ملل.
  • نامی اصفهانی، محمدصادق (1317)، تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ خاندان زند با دو ذیل آن، تصحیح و مقدمه سعید نفیسی، تهران: کتابفروشی و چاپخانۀ اقبال.
  • ------------------ (1368)، تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ خاندان زند، تحریر و تحشیه: عزیزالله بیات، تهران: امیرکبیر.
  • ------------------ (1368)، تاریخ گیتی‌گشا، با مقدمه سعید نفیسی، چاپ چهارم، تهران: اقبال.
  • ------------------ (1393)، نامۀ نامی؛ خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، وامق و عذرا، درج گهر؛ تصحیح راویه کردافشاری، وجیهه کرم پسندی،  نسرین رستمی تهرانی، تهران: سخنوران.
  • هدایتی، هادی (1334)، تاریخ زندیه؛ جلد اول، ایران در زمان کریم خان (1165-1193)، تهران: دانشگاه تهران.
  • الوندی، رضا؛ سهرابی، مینا (1397)، «بررسی لغات ترکی و مغولی تاریخ گیتی‌گشا»، فصلنامۀ تاریخ نو، س 8 ش 23، صص 117-126.
  • شایسته، فریدون (1382)، «نگاهی به کتاب تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ خاندان زند»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا فروردین، اردیبهشت، ش 66 و67، صص 66-68.
  • کاکاوند، سمانه (1395)، «آئین‌های نوروزی در آیینه تاریخ گیتی‌گشای زندیه»، فصلنامۀ فرهنگ مردم ایران، ش 44 . صص 1-19.
  • فلامرزی، فاطمه (1395). «بررسی تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری نامی اصفهانی در تاریخ گیتی‌گشا»، فصلنامۀ پارسه، س 16، ش 26، صص 133-146.
  • نیکوبخت، ناصر؛ رنجبران، عباس (1387). «نقد و تحلیل شیوۀ سعید نفیسی در تصحیح متون ادبی کلاسیک فارسی»، مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، س 16، ش 60، صص 131-153.
  • Beer, Ernst (1888). Das Tarikh-i Zandije, Des Ibn Abdel Karim Ali Riza Von Siraz, Liden: Druck Und Verlag von E. J. Brill.
  • https://www.nlai.ir/
  • https://iranicaonline.org/

  • تاریخ دریافت 27 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 26 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 05 آذر 1401
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1402